Động vật có mơ không: chuột, chó, mèo và những bằng chứng

Nhiều khả năng một số động vật có trải nghiệm giống giấc mơ, nhưng chưa ai chứng minh được, vì động vật không kể lại được. Bằng chứng mạnh nhất là gián tiếp: chuột "phát lại" đường đi trong mê cung khi ngủ (Louie & Wilson, 2001), mèo bị tổn thương một vùng thân não thì đứng dậy vồ chụp trong giấc REM (Jouvet), chim sẻ vằn "tập hát" trong lúc ngủ. Chó co giật chân khi ngủ là dấu hiệu gợi ý, không phải bằng chứng.

Vì sao câu hỏi này khó

Với người, cách duy nhất để biết ai đó vừa mơ là đánh thức họ dậy và hỏi. Mọi nghiên cứu về giấc mơ ở người đều dựa vào lời kể. Động vật không kể được. Ta chỉ có thể đo những gì xảy ra trong não và cơ thể chúng khi ngủ, rồi suy luận.

Vậy nên câu hỏi chính xác hơn là: não động vật khi ngủ có làm những việc mà ở người đi kèm với giấc mơ không? Câu trả lời cho câu hỏi đó, ở một số loài, là có.

Bằng chứng thứ nhất: chuột phát lại mê cung

Trong vùng hải mã (hippocampus) của chuột có những tế bào gọi là tế bào vị trí (place cells), phát hiện bởi John O'Keefe, người chia giải Nobel Y sinh 2014. Mỗi tế bào phóng điện khi con chuột đứng ở một chỗ nhất định. Khi chuột chạy dọc một đường đua, các tế bào phóng điện lần lượt theo đúng thứ tự các chỗ nó đi qua, giống một bản ghi đường đi.

Năm 2001, Kenway Louie và Matthew Wilson (MIT) công bố trên tạp chí Neuron rằng khi chuột ngủ REM, các tế bào này có lúc phóng điện lại theo đúng trình tự như khi chuột chạy đường đua ban ngày, và với tốc độ gần giống tốc độ thật. Nói nôm na, não chuột như đang "chạy lại" con đường trong lúc ngủ.

Các nghiên cứu sau đó cũng thấy hiện tượng phát lại trong giấc ngủ sóng chậm, nhưng ở đó trình tự được chiếu nhanh hơn nhiều lần. Điều này khớp với ý tưởng giấc ngủ giúp củng cố những gì đã trải qua. Nhưng phát lại một chuỗi tế bào vẫn chưa phải là bằng chứng con chuột "thấy" mình đang chạy.

Bằng chứng thứ hai: mèo "diễn" giấc mơ

Bình thường, trong giấc REM, cơ bắp gần như tê liệt tạm thời. Đó là lý do người mơ thấy chạy mà chân không chạy thật. Vùng cầu não (pons) giữ vai trò quan trọng trong cơ chế "khoá cơ" này.

Từ cuối thập niên 1950 và trong thập niên 1960, nhà sinh lý học Pháp Michel Jouvet làm tổn thương có chọn lọc một vùng nhỏ ở cầu não của mèo. Khi những con mèo này vào giấc REM, chúng không còn bị khoá cơ: mắt vẫn nhắm, không phản ứng với xung quanh, nhưng chúng ngẩng đầu, rình, vồ, cong lưng như đang đối mặt với con mồi hoặc kẻ thù vô hình. Jouvet gọi đó là hành vi "trong mơ" (oneiric behaviour).

Ở người cũng có một rối loạn tương tự gọi là rối loạn hành vi giấc ngủ REM: người bệnh đấm đá, la hét khi mơ, có thể làm mình hoặc người nằm cạnh bị thương. Nếu người thân bạn có biểu hiện này, nhất là người lớn tuổi, nên đưa đi khám chuyên khoa thần kinh hoặc đơn vị giấc ngủ của bệnh viện.

Bằng chứng thứ ba: chim tập hát trong khi ngủ

Chim sẻ vằn (zebra finch) học tiếng hót từ chim bố. Năm 2000, Amish Dave và Daniel Margoliash công bố trên tạp chí Science rằng các tế bào thần kinh ở vùng điều khiển tiếng hót của chim, khi chim ngủ, phóng điện theo những mẫu giống hệt lúc chim hót ban ngày. Chim không phát ra tiếng, nhưng não như đang "nhẩm bài".

Đây là bằng chứng đẹp cho ý tưởng giấc ngủ giúp luyện kỹ năng. Nó cũng gợi ra hình ảnh thú vị về một giấc mơ có âm nhạc, dù vẫn chỉ là suy đoán.

Còn chó và mèo nhà thì sao

Ai nuôi chó đều từng thấy cảnh con vật ngủ say, chân đạp đạp, mõm giật, đôi khi rên khẽ hoặc sủa nhỏ. Chó và mèo có giấc REM với các đặc điểm giống người: mắt chuyển động dưới mí, cơ thể giãn mềm, xen những cái giật nhẹ.

Từ đó, nhiều người suy ra chó đang mơ đuổi bắt. Có thể lắm. Nhưng hãy giữ đúng mức: ta biết chó có REM, ta biết REM ở người đi kèm giấc mơ sống động, và ta thấy chó cử động như đang làm gì đó. Ta không biết chó thấy gì. (Chó ngủ bao lâu, nằm ở đâu là chuyện của các trang chuyên về chó; ở đây chỉ bàn chuyện mơ.)

Lời khuyên thực tế quen thuộc với người nuôi: đừng giật mạnh hay ôm chầm lấy chó đang co giật khi ngủ, vì con vật giật mình có thể cắn theo phản xạ. Gọi tên nhẹ nhàng nếu cần. Nếu cơn co giật cứng người, chảy nước dãi, không gọi tỉnh được, hãy đưa đi bác sĩ thú y vì đó có thể là cơn động kinh chứ không phải giấc mơ.

Bảng tóm tắt: ai có dấu hiệu gì

Loài nào có nhiều REM nhất

Thú mỏ vịt (platypus), loài thú đẻ trứng ở Úc, từng được Jerome Siegel và cộng sự (1999) ghi nhận có lượng giấc ngủ mang đặc điểm REM thuộc loại nhiều nhất trong các loài thú được đo, tới vài giờ mỗi ngày. Điều này lật lại quan niệm cũ rằng REM chỉ xuất hiện muộn trong tiến hoá. Ở chiều ngược lại, cá heo và cá voi gần như không có REM đo được. Lượng REM khác nhau rất nhiều giữa các loài, và chưa ai giải thích trọn vẹn vì sao.

Ở thú non, tỷ lệ REM thường cao hơn hẳn thú trưởng thành, giống như trẻ sơ sinh người dành khoảng một nửa thời gian ngủ cho giai đoạn tương tự REM. Nhiều nhà khoa học cho rằng REM giữ vai trò trong sự phát triển của não, nhưng đây vẫn là vùng còn tranh luận.

Góc nhìn hôm nay

Câu hỏi "động vật có mơ không" chạm tới một câu hỏi lớn hơn: động vật có đời sống bên trong, có trải nghiệm chủ quan không. Năm 2012, một nhóm nhà khoa học thần kinh ký Tuyên bố Cambridge về ý thức, cho rằng nhiều loài, gồm thú, chim và cả bạch tuộc, có nền tảng thần kinh cho trạng thái có ý thức. Tuyên bố này là quan điểm của một nhóm chuyên gia, không phải kết luận thí nghiệm.

Nhìn con mèo hay con chó ngủ co chân, ta không cần biết chắc nó mơ gì mới đối xử tử tế với nó. Một chỗ ngủ yên tĩnh, không bị đánh thức đột ngột, là thứ người nuôi có thể cho ngay tối nay.

Muốn đọc thêm, cuốn When Animals Dream của triết gia David M. Peña-Guzmán (2022, tiếng Anh) tổng hợp các nghiên cứu và lập luận về chủ đề này. Còn chuyện vì sao con người mơ, các giả thuyết lớn đã có trang riêng trong hệ, ở đây không nhắc lại.