Voi châu Phi hoang dã ngủ rất ít: theo nghiên cứu của Gravett và cộng sự (2017) ở Botswana, hai con voi đầu đàn chỉ ngủ trung bình khoảng 2 giờ mỗi ngày, phần lớn là ngủ đứng, và chỉ nằm xuống ngủ vài đêm một lần. Hươu cao cổ trong vườn thú ngủ khoảng 4–5 giờ một ngày, chia thành nhiều giấc ngắn. Nhìn chung, động vật ăn cỏ cỡ lớn thuộc nhóm ngủ ít nhất trong các loài thú.
Voi hoang dã: số đo đầu tiên ngoài tự nhiên
Trước năm 2017, hiểu biết về giấc ngủ của voi chủ yếu đến từ voi nuôi trong vườn thú và trại, nơi chúng thường được ghi nhận ngủ nhiều hơn, vài giờ mỗi đêm. Nhưng voi nuôi được cho ăn đầy đủ, không phải đi xa, không có sư tử rình. Voi hoang dã có ngủ như thế không?
Nhóm của Nadine Gravett và Paul Manger (Đại học Witwatersrand, Nam Phi) tìm cách đo. Họ gắn một thiết bị đo chuyển động (actigraph) vào vòi của hai con voi cái đầu đàn ở Vườn quốc gia Chobe, Botswana, kèm một vòng cổ có GPS và cảm biến tư thế. Vòi là bộ phận gần như không bao giờ đứng yên khi voi thức; khi vòi bất động từ năm phút trở lên, nhóm coi đó là ngủ. Kết quả công bố trên tạp chí PLoS ONE năm 2017.
Những gì họ thấy
- Tổng thời gian ngủ trung bình khoảng 2 giờ trong 24 giờ, thấp nhất từng ghi nhận ở thú.
- Giấc ngủ chủ yếu rơi vào khoảng nửa đêm về sáng.
- Phần lớn thời gian voi ngủ đứng. Chúng chỉ nằm xuống ngủ khoảng ba đến bốn đêm một lần.
- Có lúc voi thức liên tục khoảng 46 giờ, di chuyển một quãng đường dài, có thể vì bị làm phiền bởi thú săn mồi, voi đực hoặc con người. Sau đó chúng không ngủ bù rõ rệt ngay đêm kế tiếp.
Cần đọc đúng mức: đây chỉ là hai con voi, theo dõi khoảng một tháng, và cách đo dựa vào chuyển động của vòi chứ không phải điện não. Tuy vậy, đây là số liệu ngoài tự nhiên hiếm hoi và rất đáng chú ý.
Ngủ đứng và ngủ nằm: khác nhau ở đâu
Nhiều loài ăn cỏ lớn như ngựa, voi, hươu cao cổ có thể ngủ nông khi đứng. Ở ngựa, cơ chế "khoá" khớp chân giúp chúng đứng nghỉ mà không phải gồng cơ. Nhưng có một điều quan trọng: giai đoạn REM, khi cơ bắp gần như mất trương lực, thường đòi hỏi con vật phải nằm xuống. Đứng mà cơ chân bỗng mềm ra thì sẽ ngã.
Vì vậy, việc voi chỉ nằm xuống vài đêm một lần gợi ý rằng chúng có thể không có REM mỗi đêm. Nếu đúng vậy, điều này thách thức giả thuyết cho rằng REM bắt buộc phải có hằng đêm để củng cố trí nhớ, nhất là ở một loài có trí nhớ nổi tiếng như voi. Các tác giả nói rõ đây là suy luận từ tư thế, chưa đo điện não để khẳng định.
Hươu cao cổ: ngủ ngắn, ngủ gục đầu lên mông
Giấc ngủ của hươu cao cổ được nghiên cứu kỹ nhất trong vườn thú. Quan sát của Irene Tobler và Burkhard Schultze-Westrum công bố năm 1991 trên hươu cao cổ nuôi ở các vườn thú châu Âu cho thấy:
- Tổng thời gian ngủ khoảng 4–5 giờ mỗi ngày, phần lớn vào ban đêm.
- Hươu thường ngủ nông khi đứng hoặc khi nằm với cổ dựng thẳng.
- Giấc ngủ sâu hơn, có đặc điểm của REM, diễn ra khi hươu nằm gập chân, vòng cổ ra sau và tựa đầu lên mông hoặc chân sau. Mỗi đợt như vậy rất ngắn, thường chỉ vài phút.
Ngoài tự nhiên, hươu cao cổ hoang dã có vẻ ngủ ít hơn nữa, theo từng giấc rất ngắn. Bạn có thể từng đọc "hươu cao cổ chỉ ngủ 30 phút mỗi ngày". Con số này hay được nhắc nhưng thường không đi kèm nghiên cứu đo đạc cụ thể; số đo trong vườn thú cao hơn nhiều. Nói an toàn nhất là: hươu hoang dã ngủ ít và rời rạc, số chính xác chưa đo được tốt.
Vì sao hươu cao cổ ngủ ngắn? Đứng dậy là việc tốn thời gian với một con vật cao hơn 4 mét: phải bật hai chân trước, đánh cổ để lấy đà. Ở xavan có sư tử, nằm ngủ say lâu là đặt cược mạng sống.
Vì sao động vật ăn cỏ lớn ngủ ít
Từ thập niên 1970, các nhà khoa học đã so thời gian ngủ của hàng chục loài thú để tìm quy luật. Nghiên cứu kinh điển của Allison và Cicchetti (1976) trên tạp chí Science thấy thời gian ngủ có liên quan tới khối lượng cơ thể và mức độ nguy hiểm khi ngủ. Các bài tổng quan về sau, như của Jerome Siegel (2005) trên Nature, nhấn mạnh thêm vai trò của chế độ ăn.
Ăn cỏ thì phải ăn nhiều
Cỏ và lá cây nghèo năng lượng. Một con voi trưởng thành phải dành phần lớn ngày đêm để ăn và đi tìm nước. Thời gian dành cho ngủ bị bó lại.
Con mồi khó trốn
Động vật ăn cỏ lớn sống ở nơi trống trải, không có hang để chui vào. Ngủ ít, ngủ đứng, ngủ thành từng đợt ngắn giúp chúng sẵn sàng bỏ chạy.
Thân hình lớn
Động vật nhỏ thường có tốc độ trao đổi chất cao và ngủ nhiều hơn. Động vật lớn trao đổi chất chậm hơn tính trên mỗi ký thể trọng, và nhìn chung ngủ ít hơn. Đây là xu hướng, không phải luật tuyệt đối.
Bảng so sánh thời gian ngủ
| Loài | Thời gian ngủ khoảng | Đo ở đâu, nguồn |
|---|---|---|
| Voi châu Phi hoang dã | ~2 giờ/ngày | Ngoài tự nhiên, Botswana (Gravett và cs., 2017) |
| Voi nuôi | Nhiều hơn voi hoang dã, vài giờ/đêm | Vườn thú, trại (nhiều nghiên cứu quan sát) |
| Hươu cao cổ | ~4–5 giờ/ngày | Vườn thú (Tobler & Schultze-Westrum, 1991) |
| Ngựa | ~3 giờ/ngày | Chuồng trại, số liệu sách giáo khoa |
| Người lớn | Khuyến nghị ≥7 giờ/đêm | AASM/SRS, 2015 |
Dòng cuối để so sánh, không phải để ta "học theo voi". Người không có cơ thể và lối sống của voi, và các tổ chức y khoa về giấc ngủ khuyến nghị người lớn ngủ từ 7 giờ trở lên mỗi đêm.
Góc nhìn hôm nay
Nghiên cứu voi ở Chobe cho thấy một bài học về phương pháp: số đo trong chuồng có thể khác xa số đo ngoài tự nhiên. Con vật được cho ăn, được bảo vệ, thường ngủ nhiều hơn. Khi đọc một con số "loài X ngủ bao nhiêu giờ", hãy hỏi: đo ở đâu, bằng cách nào, trên bao nhiêu cá thể.
Nó cũng nhắc rằng giấc ngủ là thứ con vật phải "mặc cả" với môi trường: thức để ăn, thức để sống sót, ngủ khi an toàn. Người hiện đại may mắn có mái nhà và cánh cửa, nhưng nhiều người vẫn tự cắt bớt giấc ngủ vì công việc hay màn hình. Ta không có lý do của voi để làm vậy.
Ở Việt Nam, voi châu Á còn ở các khu bảo tồn như Vườn quốc gia Yok Đôn (Đắk Lắk), nơi có các chương trình chăm sóc voi theo hướng không cưỡi. Nếu đến những nơi này, hãy chọn các điểm cho phép quan sát voi sinh hoạt tự nhiên và hỏi người chăm voi về giờ nghỉ của chúng.
Câu hỏi thường gặp
Voi ngủ bao nhiêu tiếng một ngày?
Voi châu Phi hoang dã ngủ trung bình khoảng 2 giờ mỗi ngày theo nghiên cứu năm 2017 ở Botswana. Voi nuôi trong vườn thú được ghi nhận ngủ nhiều hơn. Con số khác nhau tuỳ điều kiện sống.
Voi có ngủ đứng không?
Có. Phần lớn thời gian voi hoang dã ngủ đứng, chỉ nằm xuống ngủ khoảng ba đến bốn đêm một lần. Giấc ngủ sâu nhất, có thể gồm REM, thường cần tư thế nằm.
Hươu cao cổ ngủ như thế nào?
Hươu cao cổ ngủ nhiều giấc ngắn, đứng hoặc nằm với cổ dựng. Giấc sâu nhất diễn ra khi chúng nằm, vòng cổ ra sau và tựa đầu lên thân, mỗi lần chỉ vài phút. Trong vườn thú, tổng thời gian ngủ khoảng 4–5 giờ mỗi ngày.
Hươu cao cổ có thật chỉ ngủ 30 phút một ngày không?
Con số này hay được nhắc nhưng thiếu nghiên cứu đo đạc rõ ràng. Số đo trong vườn thú cao hơn nhiều. Hươu hoang dã có lẽ ngủ ít và rời rạc hơn, nhưng con số chính xác chưa được đo tốt.
Vì sao động vật ăn cỏ lớn ngủ ít?
Thức ăn của chúng nghèo năng lượng nên phải dành nhiều thời gian để ăn. Chúng cũng sống ở nơi trống trải, dễ bị thú săn mồi tấn công khi ngủ say. Thân hình lớn với trao đổi chất chậm cũng liên quan tới thời gian ngủ ngắn hơn.