Mơ thấy rơi, bị đuổi, rụng răng, đi thi không kịp là những giấc mơ điển hình: các khảo sát ở nhiều nước, cách nhau hàng chục năm, đều thấy cùng một nhóm đề tài lặp lại ở rất nhiều người. Bị đuổi và rơi đứng đầu danh sách. Khoa học đo được tần suất của chúng và có vài giả thuyết vì sao chúng phổ biến, nhưng không có bằng chứng nào cho thấy mỗi hình ảnh mang một nghĩa cố định — mơ rụng răng không báo trước điều gì.
"Giấc mơ điển hình" là gì
Mỗi giấc mơ là riêng của người mơ: người, nơi chốn, chi tiết lấy từ đời sống của chính họ. Nhưng khi hỏi hàng nghìn người "bạn đã bao giờ mơ thấy…", các nhà nghiên cứu nhận ra một số khung cảnh xuất hiện ở đa số mọi người, bất kể quốc tịch: bị rượt đuổi, rơi từ trên cao, trễ giờ, thi cử, bay, khoả thân nơi đông người, răng rụng. Họ gọi đó là giấc mơ điển hình (typical dreams).
Chuyện vì sao con người mơ nói chung là một câu hỏi lớn với nhiều giả thuyết, được bàn ở chỗ khác. Bài này chỉ đi vào một góc hẹp: những đề tài lặp lại đó phổ biến tới đâu, và người ta biết gì về chúng.
Những khảo sát lớn
Griffith, Miyagi và Tago, 1958
Ba nhà nghiên cứu này hỏi sinh viên ở Mỹ (Kentucky) và Nhật Bản (Tokyo) về khoảng ba chục loại giấc mơ. Kết quả gây ngạc nhiên thời đó: hai nhóm sinh viên ở hai nền văn hoá rất khác nhau lại có danh sách giấc mơ phổ biến gần giống nhau. Bị tấn công hay bị đuổi, rơi, cố làm một việc nhiều lần mà không được, chuyện học hành thi cử đều nằm trong nhóm đầu ở cả hai nước.
Nielsen và cộng sự, 2003
Nhóm của Tore Nielsen (Montréal, Canada) thiết kế Bảng hỏi Giấc mơ Điển hình (Typical Dreams Questionnaire) gồm 55 đề tài và hỏi hơn 1.000 sinh viên năm nhất ở ba trường đại học Canada. Bảng hỏi này về sau được dùng ở Đức, Trung Quốc, Hồng Kông và nhiều nơi khác. Những đề tài đứng đầu trong nghiên cứu năm 2003:
| Đề tài | Tỷ lệ từng mơ ít nhất một lần (khoảng) |
|---|---|
| Bị rượt đuổi, săn đuổi (không bị làm hại) | khoảng 4/5 số người |
| Rơi từ trên cao | khoảng 3/4 |
| Trường học, thầy cô, học bài | khoảng 2/3 |
| Đến muộn, lỡ tàu xe | khoảng 3/5 |
| Đứng trên bờ vực sắp rơi | hơn một nửa |
| Cố làm một việc mãi không xong | khoảng một nửa |
| Bay hoặc lơ lửng trên không | khoảng một nửa |
| Rụng răng, gãy răng | thấp hơn, khoảng một phần ba đến hai phần năm |
Hai điểm cần đọc đúng: con số là "từng mơ ít nhất một lần trong đời", không phải "mơ thường xuyên"; và người được hỏi là sinh viên, nên đề tài trường lớp có lẽ cao hơn ở nhóm khác. Trong các nghiên cứu ghi chép giấc mơ hằng đêm, những đề tài "điển hình" này thật ra chiếm tỷ lệ nhỏ trong tổng số giấc mơ — chúng phổ biến giữa người với người, nhưng hiếm trong từng đêm.
Bị đuổi và rơi: vì sao đứng đầu
Không ai biết chắc. Có vài cách giải thích, mỗi cách có chỗ đứng và chỗ yếu:
- Cảm xúc đi trước, hình ảnh theo sau: giấc mơ có xu hướng đậm cảm xúc, trong đó lo âu và sợ hãi hay gặp. Bị đuổi là "kịch bản" đơn giản nhất để diễn tả nỗi lo không tên — có cái gì đó đang tới mà mình không thoát được.
- Kịch bản sinh tồn: nhà tâm lý học Phần Lan Antti Revonsuo (2000) cho rằng não diễn tập những tình huống đe doạ. Đây là một trong các thuyết về chức năng giấc mơ, còn tranh cãi.
- Cảm giác cơ thể: cảm giác rơi có thể liên quan đến hệ tiền đình (cơ quan thăng bằng ở tai trong) và những cú giật mình lúc chợt ngủ. Nhiều người kể giấc mơ rơi kết thúc bằng một cú giật tỉnh dậy.
- Dễ nhớ hơn: giấc mơ sợ hãi dễ làm ta tỉnh giấc, mà tỉnh ngay sau giấc mơ thì dễ nhớ. Một phần độ "phổ biến" có thể là do ta nhớ chúng nhiều hơn những giấc mơ bình thường.
Mơ rụng răng: một ví dụ về khoa học thận trọng
Rụng răng là giấc mơ bị giải nghĩa nhiều nhất trên mạng, và cũng là ví dụ tốt để thấy khoảng cách giữa lời đồn và dữ liệu. Năm 2018, Nirit Soffer-Dudek và Nitzan Rozen (Israel) hỏi vài trăm sinh viên về giấc mơ răng và các yếu tố tâm lý, giấc ngủ. Họ thấy giấc mơ răng gắn với cảm giác khó chịu ở răng lợi lúc thức dậy (như sau một đêm nghiến răng) rõ hơn là với căng thẳng tâm lý nói chung. Đó là một nghiên cứu nhỏ, cần được lặp lại, nhưng nó gợi ý một lời giải thích bình thường hơn nhiều so với "điềm báo".
Điểm chung của các khảo sát: cùng một hình ảnh, mỗi người có cảm xúc và hoàn cảnh khác nhau. Không có từ điển nào ánh xạ "răng" sang một nghĩa duy nhất cho mọi người.
Mơ thi cử: ám ảnh kéo dài qua nhiều năm
Nhiều người đã đi làm vài chục năm vẫn mơ mình vào phòng thi chưa học bài, hoặc không tìm thấy phòng thi. Đề tài này có mặt trong mọi khảo sát lớn. Một nghiên cứu của Isabelle Arnulf và cộng sự (Paris, 2014) hỏi sinh viên y khoa sau kỳ thi tuyển: phần lớn kể đã mơ thấy kỳ thi trong đêm trước, chủ yếu là những tình huống trục trặc như đến muộn, quên đáp án. Thú vị là những người mơ thấy kỳ thi lại không thi kém hơn — nhóm tác giả còn ghi nhận kết quả nhỉnh hơn một chút, dù chưa thể kết luận về nhân quả.
Cách hiểu hợp lý: thi cử là trải nghiệm áp lực mà hầu như ai cũng trải qua ở tuổi đang hình thành ký ức, nên nó trở thành "khuôn" có sẵn cho cảm giác bị đánh giá, chưa sẵn sàng.
Bay, khoả thân, lạc đường: những đề tài khác
- Bay: thường là giấc mơ dễ chịu; khoảng một nửa sinh viên từng mơ thấy. Có người bay như bơi, có người phải vỗ tay như cánh.
- Khoả thân hoặc ăn mặc không phù hợp nơi đông người: thường kèm cảm giác ngượng — và điều lạ là người xung quanh trong mơ thường chẳng ai để ý.
- Lạc đường, tìm mãi không thấy phòng, nhà vệ sinh: hay gặp, có thể gắn với cảm giác cơ thể thật (buồn tiểu).
- Điện thoại không bấm được số, công tắc đèn không bật: được nhiều người kể; một phần vì trong mơ não không tái tạo tốt những thao tác đòi hỏi chi tiết chính xác.
Văn hoá có làm đổi giấc mơ điển hình không
Có, ở mức chi tiết. Danh sách đề tài nhìn chung giống nhau giữa các nước, nhưng thứ hạng và hình ảnh cụ thể thay đổi theo thời đại và nơi sống: kẻ đuổi theo có thể là thú dữ, người lạ, hay nhân vật trong phim; phương tiện bị lỡ có thể là xe khách, máy bay. Các khảo sát lặp lại ở Trung Quốc, Đức cho thấy cùng một nhóm đầu bảng nhưng tỷ lệ chênh nhau. Điều này phù hợp với cách nhìn: khung cảm xúc là chung, chất liệu là riêng.
Góc nhìn hôm nay
Nếu đêm qua bạn mơ bị đuổi hay rơi, bạn đang ở trong đa số. Điều đáng để ý không phải là hình ảnh, mà là cảm xúc của giấc mơ và việc nó có lặp lại dày đặc hay không. Mơ thấy những cảnh sợ hãi lặp đi lặp lại đến mức sợ đi ngủ, hoặc sau một biến cố lớn, là lúc nên nói chuyện với bác sĩ tâm thần hay chuyên gia tâm lý — những giấc mơ như thế có cách hỗ trợ. Còn lại, có thể kể cho người thân nghe như một câu chuyện vui buổi sáng, không cần tra cứu "điềm".
Muốn đọc thêm: bài gốc của Nielsen và cộng sự (2003) trên tạp chí Dreaming; sách The Scientific Study of Dreams của G. William Domhoff (2003) trình bày cách các nhà nghiên cứu đếm và phân loại nội dung giấc mơ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhiều người mơ thấy bị đuổi?
Bị rượt đuổi là đề tài phổ biến nhất trong các khảo sát, khoảng 4/5 sinh viên từng mơ thấy. Giả thuyết hay được nêu là giấc mơ đậm cảm xúc lo âu, và bị đuổi là kịch bản đơn giản để diễn tả nỗi lo; giấc mơ sợ hãi cũng dễ làm tỉnh giấc nên dễ nhớ.
Mơ thấy rơi có ý nghĩa gì?
Khoa học không tìm thấy nghĩa cố định nào cho giấc mơ rơi. Đây là giấc mơ rất phổ biến, có thể liên quan cảm giác thăng bằng và những cú giật mình lúc chợt ngủ.
Mơ rụng răng có phải điềm xấu không?
Không có bằng chứng nào cho thấy giấc mơ rụng răng báo trước điều gì. Một nghiên cứu nhỏ năm 2018 còn thấy nó gắn với cảm giác khó chịu ở răng lợi lúc thức dậy hơn là với căng thẳng tâm lý.
Giấc mơ điển hình là gì?
Là những đề tài giấc mơ mà rất nhiều người ở nhiều nền văn hoá đều từng gặp, như bị đuổi, rơi, thi cử, trễ giờ, bay, rụng răng. Chúng được đo qua các bảng hỏi lớn như của Griffith năm 1958 và Nielsen năm 2003.
Vì sao đi làm rồi vẫn mơ đi thi?
Thi cử là trải nghiệm áp lực mà hầu như ai cũng trải qua khi trẻ, nên nó trở thành khuôn quen thuộc cho cảm giác bị đánh giá hoặc chưa sẵn sàng. Giấc mơ thi cử xuất hiện ở người mọi lứa tuổi.