Con lười hoang dã ngủ khoảng 9–10 giờ mỗi ngày, không phải 20 giờ như nhiều sách và trang mạng vẫn chép. Con số này đến từ nghiên cứu của Rattenborg và cộng sự (2008), lần đầu ghi điện não con lười ba ngón sống tự do trong rừng mưa Panama: trung bình khoảng 9,6 giờ. Con số "15–20 giờ" xuất phát từ quan sát con lười nuôi nhốt, nơi chúng ngủ nhiều hơn hẳn.
Huyền thoại 20 giờ đến từ đâu
Hình ảnh con lười treo mình trên cành, mắt lim dim, cả ngày gần như không nhúc nhích, đã gắn với tên gọi của nó. Trong tiếng Việt, tiếng Anh (sloth, nghĩa là sự lười biếng) và nhiều ngôn ngữ khác, tên con vật đồng nghĩa với lười. Từ đó, dễ hiểu vì sao mọi người tin nó ngủ gần như cả ngày.
Các con số đầu tiên đo bằng khoa học lại đến từ con lười nuôi trong phòng thí nghiệm hoặc vườn thú. Một nghiên cứu ở Brazil đầu thập niên 1980 trên con lười hai ngón nuôi nhốt ghi được gần 16 giờ ngủ mỗi ngày. Các bảng so sánh thời gian ngủ giữa các loài thú về sau chép lại con số ấy, và qua nhiều lần truyền tay, nó thành "15–20 giờ", rồi "20 giờ".
Vấn đề là: con vật nuôi nhốt có thức ăn sẵn, không có kẻ săn mồi, không phải đi đâu. Ngủ nhiều trong điều kiện đó không có nghĩa là ngoài tự nhiên cũng vậy.
Nghiên cứu năm 2008: đo con lười trong rừng
Nhóm của Niels Rattenborg (Viện Max Planck về Điểu học, Đức), làm việc với các nhà khoa học ở Viện Nghiên cứu Nhiệt đới Smithsonian tại Panama, đặt câu hỏi đơn giản: con lười ngoài tự nhiên ngủ bao lâu?
Họ bắt ba con lười ba ngón họng nâu (Bradypus variegatus) trưởng thành trong rừng mưa, gắn lên đầu chúng một thiết bị nhỏ ghi điện não, rồi thả về cây. Vài ngày sau, họ bắt lại để lấy dữ liệu. Kết quả công bố năm 2008 trên tạp chí Biology Letters với tiêu đề có nghĩa là "Ngủ ngoài chiếc hộp".
Con số trung bình: khoảng 9,6 giờ mỗi ngày. Ít hơn khoảng 6 giờ so với con số ghi ở con lười nuôi nhốt. Giấc ngủ rải rác cả ngày lẫn đêm.
Như mọi nghiên cứu thực địa đầu tiên, mẫu rất nhỏ: chỉ ba con, theo dõi vài ngày. Hai loài lười hai ngón và ba ngón cũng có thể khác nhau. Nhưng kết quả đủ để bác bỏ huyền thoại 20 giờ.
Vì sao con lười nuôi nhốt ngủ nhiều hơn
Các tác giả đưa ra vài khả năng, không loại trừ nhau:
- Không phải kiếm ăn. Con lười hoang dã phải di chuyển giữa các cây, chọn lá. Con nuôi được đưa thức ăn tận nơi.
- Không có kẻ săn mồi. Ngoài tự nhiên, đại bàng harpy, báo đốm và một số loài trăn săn con lười. Thức để canh chừng có thể có giá trị sống còn.
- Buồn chán. Một môi trường đơn điệu có thể khiến con vật ngủ nhiều hơn chỉ vì không có gì để làm.
- Tuổi tác. Con vật nuôi lâu năm có thể già hơn mẫu bắt ngoài tự nhiên.
Bài học này áp dụng cho rất nhiều loài: các bảng "loài X ngủ Y giờ" thường dựa vào số liệu vườn thú hoặc phòng thí nghiệm. Nghiên cứu voi ở Botswana năm 2017 cũng cho kết quả tương tự: voi hoang dã ngủ ít hơn hẳn voi nuôi.
Con lười chậm không phải vì ngủ nhiều
Nếu con lười ngủ chừng 10 giờ, ít hơn nhiều loài thú nhỏ khác, thì tại sao nó vẫn chậm chạp đến thế? Câu trả lời nằm ở năng lượng, không phải giấc ngủ.
- Thức ăn nghèo năng lượng. Con lười ăn chủ yếu lá cây, khó tiêu, ít dinh dưỡng. Dạ dày nhiều ngăn của chúng tiêu hoá rất chậm; một bữa lá có thể mất nhiều ngày mới qua hết hệ tiêu hoá.
- Trao đổi chất thấp. Tốc độ trao đổi chất của con lười thuộc loại thấp nhất trong các loài thú cùng cỡ.
- Thân nhiệt dao động. Khác với đa số thú, thân nhiệt con lười thay đổi khá nhiều theo nhiệt độ môi trường. Chúng thường phơi nắng buổi sáng để ấm lên.
- Ít cơ bắp. Khối cơ của con lười nhỏ so với cơ thể, đủ để treo và bám, không để chạy.
Sự chậm chạp lại giúp chúng tồn tại: ít cử động thì khó bị phát hiện. Lông con lười còn có tảo xanh mọc, giúp nguỵ trang giữa tán lá, và là nơi trú của nhiều loài bướm đêm nhỏ.
Con lười ba ngón xuống đất khoảng một lần mỗi tuần để đi vệ sinh, một hành vi kỳ lạ và nguy hiểm vì dưới đất chúng dễ bị săn. Vì sao chúng làm vậy vẫn còn tranh luận.
Bảng so sánh: số liệu hay bị chép sai
| Loài | Con số hay được nhắc | Số đo đáng tin hơn | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Con lười ba ngón | 15–20 giờ | ~9,6 giờ (hoang dã) | Rattenborg và cs., 2008, EEG ngoài tự nhiên |
| Con lười hai ngón nuôi | 20 giờ | Gần 16 giờ (nuôi nhốt) | Nghiên cứu ở Brazil đầu thập niên 1980 |
| Voi châu Phi | 4 giờ | ~2 giờ (hoang dã) | Gravett và cs., 2017 |
| Gấu koala | 20–22 giờ "ngủ" | Nghỉ bất động phần lớn ngày | Thời gian bất động, không phải toàn bộ là ngủ đo bằng điện não |
Dòng gấu koala đáng lưu ý: koala nổi tiếng nằm im gần cả ngày trên cây bạch đàn. Nhưng "bất động" và "ngủ" là hai chuyện; muốn nói chắc là ngủ phải đo điện não hoặc ít nhất là ngưỡng phản ứng.
Hai họ lười, sáu loài
Hiện có sáu loài lười còn sống, thuộc hai chi: lười ba ngón (Bradypus, bốn loài) và lười hai ngón (Choloepus, hai loài). Tên gọi dựa vào số móng ở chi trước; chi sau loài nào cũng có ba móng. Hai nhóm này giống nhau về lối sống nhưng không phải họ hàng gần: chúng tiến hoá dáng treo mình một cách độc lập. Lười hai ngón hoạt động chủ yếu ban đêm, lười ba ngón hoạt động cả ngày lẫn đêm.
Tất cả đều sống ở rừng nhiệt đới Trung và Nam Mỹ. Một loài lười ba ngón nhỏ trên một hòn đảo ngoài khơi Panama đang bị đe doạ nghiêm trọng. Việt Nam không có con lười hoang dã; loài thú leo cây chậm chạp ở ta là cu li (culi), thuộc nhóm linh trưởng, không phải họ hàng của con lười.
Góc nhìn hôm nay
Câu chuyện con lười là bài học về cách đọc số liệu khoa học: một con số khi được chép đi chép lại sẽ mất dần bối cảnh. "Gần 16 giờ, đo ở con nuôi nhốt" thành "15–20 giờ", rồi thành "20 giờ". Lần sau gặp một con số tròn và gây ấn tượng, hãy hỏi: ai đo, đo ở đâu, trên bao nhiêu cá thể.
Với người, cũng có nhiều con số được chép sai kiểu này về giấc ngủ, từ "ngủ 8 tiếng là chuẩn cho mọi người" tới "mỗi giờ ngủ trước nửa đêm bằng hai giờ sau nửa đêm". Khuyến nghị đáng tin hơn của Viện Hàn lâm Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ (AASM) là người lớn ngủ từ 7 giờ trở lên mỗi đêm, và nhu cầu mỗi người có khác nhau.
Ở Việt Nam, cu li nhỏ và cu li lớn được cứu hộ tại Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng nguy cấp ở Vườn quốc gia Cúc Phương. Cu li cũng là loài hoạt động về đêm, chậm rãi, và là động vật hoang dã được bảo vệ, không nên mua bán hay nuôi làm thú cưng.
Câu hỏi thường gặp
Con lười ngủ bao nhiêu tiếng một ngày?
Con lười ba ngón ngoài tự nhiên ngủ khoảng 9,6 giờ mỗi ngày theo nghiên cứu đo điện não của Rattenborg và cộng sự năm 2008. Con lười nuôi nhốt được ghi nhận ngủ nhiều hơn, gần 16 giờ.
Con lười có thật ngủ 20 tiếng không?
Không. Con số 20 giờ là cách chép phóng đại từ số liệu con lười nuôi nhốt. Khi đo con lười sống tự do trong rừng, thời gian ngủ chỉ khoảng một nửa con số đó.
Vì sao con lười chậm chạp?
Vì chúng ăn lá cây nghèo dinh dưỡng, tiêu hoá rất chậm và có tốc độ trao đổi chất thấp. Sự chậm chạp giúp tiết kiệm năng lượng và tránh bị kẻ săn mồi phát hiện, không phải do ngủ nhiều.
Việt Nam có con lười không?
Việt Nam không có con lười hoang dã; các loài lười chỉ sống ở Trung và Nam Mỹ. Loài thú leo cây chậm chạp ở Việt Nam là cu li, thuộc nhóm linh trưởng và là động vật được bảo vệ.
Vì sao con vật nuôi nhốt lại ngủ nhiều hơn ngoài tự nhiên?
Trong chuồng, con vật có sẵn thức ăn, không bị săn và ít việc phải làm, nên có thể ngủ nhiều hơn. Ngoài tự nhiên, chúng phải dành thời gian kiếm ăn và cảnh giác. Vì vậy số đo trong vườn thú thường không phản ánh đúng đời sống hoang dã.