Trong các loài thú đã được đo điện não, nhóm ngủ nhiều nhất gồm dơi nâu nhỏ (khoảng 19–20 giờ mỗi ngày), thú có túi opossum và con tatu (armadillo) (khoảng 18 giờ), phần lớn số đo trong phòng thí nghiệm. Sư tử ngoài tự nhiên nằm nghỉ khoảng 20 giờ mỗi ngày, nhưng đó là thời gian bất động, không phải toàn bộ là ngủ. Điểm chung của các loài ngủ nhiều: hoặc kiếm được bữa ăn giàu năng lượng trong thời gian ngắn, hoặc chỉ có một khung giờ ngắn để kiếm ăn, và có chỗ ngủ an toàn.
Đọc số liệu "ngủ bao nhiêu giờ" cho đúng
Trước khi xếp hạng, cần phân biệt ba thứ hay bị lẫn:
- Ngủ đo bằng điện não: chính xác nhất, nhưng phần lớn làm trên con vật nuôi trong phòng thí nghiệm hoặc vườn thú.
- Bất động, nằm nghỉ: quan sát ngoài thực địa, dễ làm hơn nhưng gộp cả lúc nằm thức.
- Trạng thái lịm (torpor) và ngủ đông: cơ thể hạ nhiệt độ, giảm trao đổi chất mạnh để tiết kiệm năng lượng. Đây là trạng thái khác giấc ngủ, thậm chí con vật khi ra khỏi trạng thái lịm còn cần ngủ thêm. Bài này không bàn ngủ đông.
Nhiều bảng xếp hạng trên mạng trộn cả ba, nên các con số chênh nhau rất nhiều. Ở dưới, mỗi con số đều ghi rõ là đo kiểu gì.
Dơi: "nhà vô địch" trong phòng thí nghiệm
Dơi nâu nhỏ Bắc Mỹ (Myotis lucifugus) thường đứng đầu các bảng so sánh thời gian ngủ của thú, với khoảng 19–20 giờ mỗi ngày. Con số này đến từ các nghiên cứu điện não trong phòng thí nghiệm từ thập niên 1970, được tổng hợp trong các bảng kinh điển của Zepelin và Rechtschaffen (1974) và về sau của Jerome Siegel. Dơi nâu lớn cũng có con số tương tự.
Vì sao dơi ngủ nhiều
Dơi ăn côn trùng bay. Ở vùng ôn đới, côn trùng bay nhiều nhất trong vài giờ sau hoàng hôn và trước bình minh. Ngoài khung giờ đó, ra khỏi hang chỉ tốn năng lượng mà không bắt được bao nhiêu mồi, lại dễ gặp chim săn mồi ban ngày. Bay là cách di chuyển tốn năng lượng nhất, và cơ thể nhỏ của dơi mất nhiệt rất nhanh. Treo mình trong hang tối, ngủ và nghỉ, là cách sống hợp lý nhất cho phần còn lại của ngày.
Một số tác giả coi dơi là ví dụ ủng hộ giả thuyết tiết kiệm năng lượng và giả thuyết "giấc ngủ giữ con vật yên trong những giờ vô ích hoặc nguy hiểm". Jerome Siegel là người nhấn mạnh cách nhìn này: giấc ngủ được điều chỉnh để con vật thức đúng lúc có lợi.
Lưu ý: nhiều loài dơi cũng rơi vào trạng thái lịm ban ngày, hạ thân nhiệt để tiết kiệm năng lượng. Ranh giới giữa ngủ và lịm ở dơi không phải lúc nào cũng rõ trong các số đo.
Opossum và armadillo: những loài thú ít được chú ý
Thú có túi opossum Bắc Mỹ (Didelphis virginiana) và các loài armadillo (con vật có mai giáp ở châu Mỹ) đều có số đo trong phòng thí nghiệm khoảng 18 giờ mỗi ngày. Opossum còn được ghi nhận có lượng giấc ngủ REM khá nhiều. Cả hai đều hoạt động về đêm, kiếm ăn trong những giờ ngắn, và có chỗ trú an toàn: opossum trong hốc cây, armadillo trong hang đào sâu.
Sư tử: nằm 20 giờ nhưng không ngủ cả 20 giờ
Nhà sinh vật học George Schaller theo dõi sư tử ở Serengeti (Tanzania) cuối thập niên 1960, kết quả in trong cuốn The Serengeti Lion (1972). Ông ghi nhận sư tử dành khoảng 20 giờ mỗi ngày để nằm nghỉ, ngủ hoặc bất động. Con số này được nhắc rất nhiều, nhưng là thời gian bất động quan sát từ xa, không phải giấc ngủ đo điện não.
Vì sao sư tử nghỉ nhiều
- Bữa ăn lớn, giàu năng lượng. Một con linh dương đầu bò hay ngựa vằn cung cấp lượng thịt khổng lồ. Sau bữa no, sư tử có thể nằm nhiều ngày mà không cần săn tiếp.
- Săn mồi tốn sức. Cú bứt tốc cuối cùng chỉ kéo dài vài chục giây nhưng tiêu hao rất lớn. Cơ bắp sư tử được tối ưu cho sức bật, không cho sức bền.
- Nóng. Ban ngày ở xavan rất nóng; nằm im dưới bóng cây là cách giữ thân nhiệt.
- Ít kẻ thù. Là kẻ săn mồi đầu bảng, sư tử trưởng thành có thể ngủ say ở nơi trống trải, điều mà ngựa vằn không dám làm.
So với các loài ăn cỏ lớn như voi, hươu cao cổ ngủ rất ít, sư tử minh hoạ đúng quy luật được nhiều nghiên cứu so sánh nêu ra: thú săn mồi thường ngủ nhiều hơn con mồi.
Mèo rừng và họ mèo nói chung
Các loài họ mèo như báo hoa mai, báo gấm, mèo rừng đều nổi tiếng nằm nghỉ nhiều, ngủ ban ngày trên cây hoặc trong bụi rậm và đi săn lúc chạng vạng hay ban đêm. Số đo điện não ngoài tự nhiên ở các loài này rất hiếm, nên các con số trên mạng thường là ước lượng. Mèo nhà ngủ khoảng 12–15 giờ mỗi ngày theo nhiều nguồn; chuyện mèo nhà ngủ thế nào đã có trang riêng trong hệ, ở đây chỉ nhắc để so sánh.
Ở Việt Nam, mèo rừng (Prionailurus bengalensis) vẫn còn ở nhiều khu rừng. Đây là loài hoạt động chủ yếu về đêm. Nếu đi rừng ban đêm cùng kiểm lâm ở các vườn quốc gia, đôi khi có thể bắt gặp ánh mắt phản quang của chúng.
Bảng tổng hợp các loài ngủ nhiều
| Loài | Thời gian khoảng | Loại số đo | Lý do chính |
|---|---|---|---|
| Dơi nâu nhỏ | 19–20 giờ | Điện não, phòng thí nghiệm | Kiếm ăn trong khung giờ ngắn, tiết kiệm năng lượng |
| Opossum Bắc Mỹ | ~18 giờ | Điện não, phòng thí nghiệm | Hoạt động đêm, có hốc trú an toàn |
| Armadillo | ~18 giờ | Điện não, phòng thí nghiệm | Hoạt động đêm, ngủ trong hang |
| Sư tử | ~20 giờ nằm nghỉ | Quan sát thực địa (Schaller) | Bữa ăn lớn, săn tốn sức, ít kẻ thù |
| Mèo nhà | ~12–15 giờ | Nhiều nguồn, dao động lớn | Thú săn mồi, có chỗ ở an toàn |
| Con lười hoang dã | ~9,6 giờ | Điện não ngoài tự nhiên (Rattenborg 2008) | Không phải "20 giờ" như đồn |
Quy luật chung: ai được ngủ nhiều
Từ các so sánh giữa hàng chục loài, các nhà khoa học rút ra vài xu hướng. Chúng là xu hướng, có nhiều ngoại lệ:
- Thú săn mồi ngủ nhiều hơn con mồi. Ít phải canh chừng, bữa ăn giàu năng lượng.
- Có chỗ trú an toàn thì ngủ nhiều hơn. Hang, hốc cây, trần hang dơi.
- Ăn thức ăn nghèo năng lượng thì ngủ ít. Voi, hươu, ngựa phải dành thời gian ăn.
- Kiếm ăn bị giới hạn trong khung giờ hẹp thì ngủ nhiều ở phần còn lại của ngày, như dơi.
Nghiên cứu kinh điển của Allison và Cicchetti (1976) đã thấy mức nguy hiểm khi ngủ liên quan tới thời gian ngủ. Siegel (2005) tổng kết rằng giấc ngủ của từng loài có vẻ được "điều chỉnh" theo hoàn cảnh sinh thái, chứ không theo một chuẩn chung.
Góc nhìn hôm nay
Bảng xếp hạng "loài ngủ nhiều nhất" vui để đọc, nhưng bài học thật nằm ở chỗ khác: thời lượng ngủ của mỗi loài là kết quả của cách nó kiếm ăn và mức nguy hiểm nó gặp. Không có con số "đúng" chung cho mọi loài.
Với người cũng vậy, nhu cầu ngủ mỗi người khác nhau trong một khoảng. Khuyến nghị của các tổ chức y khoa như AASM là người lớn nên ngủ từ 7 giờ trở lên mỗi đêm. Nếu bạn ngủ đủ giờ mà vẫn buồn ngủ ngày nào cũng như sư tử sau bữa no, ngủ gật trong lúc làm việc hay lái xe, đó không phải chuyện "người ngủ nhiều" mà là dấu hiệu nên đi khám ở chuyên khoa thần kinh, hô hấp hoặc đơn vị giấc ngủ của bệnh viện.
Muốn đọc kỹ hơn, cuốn The Serengeti Lion của George Schaller vẫn là tài liệu kinh điển về đời sống sư tử. Các bài tổng quan của Jerome Siegel về giấc ngủ so sánh giữa các loài thú có nhiều bản truy cập mở.
Câu hỏi thường gặp
Con vật nào ngủ nhiều nhất?
Trong các loài thú đã đo điện não, dơi nâu nhỏ thường đứng đầu với khoảng 19–20 giờ mỗi ngày, đo trong phòng thí nghiệm. Opossum và armadillo theo sau với khoảng 18 giờ. Số liệu ngoài tự nhiên có thể khác.
Sư tử ngủ bao nhiêu tiếng một ngày?
Theo quan sát của George Schaller ở Serengeti, sư tử nằm nghỉ khoảng 20 giờ mỗi ngày. Đó là thời gian bất động, gồm cả ngủ và nằm thức, không phải toàn bộ là giấc ngủ đo bằng điện não.
Vì sao dơi ngủ nhiều?
Dơi ăn côn trùng bay, vốn có nhiều nhất trong vài giờ quanh hoàng hôn và bình minh. Ngoài khung giờ đó, ra ngoài chỉ tốn năng lượng và dễ gặp nguy hiểm, nên dơi ngủ và nghỉ trong hang phần lớn thời gian.
Vì sao thú săn mồi ngủ nhiều hơn con mồi?
Thú săn mồi có bữa ăn giàu năng lượng, ít kẻ thù và thường có chỗ ngủ an toàn. Con mồi như ngựa vằn, hươu phải dành nhiều thời gian ăn cỏ và luôn cảnh giác, nên ngủ ít và ngủ thành từng đợt ngắn.
Ngủ đông có phải là ngủ không?
Không hẳn. Ngủ đông và trạng thái lịm là lúc cơ thể hạ nhiệt độ và giảm trao đổi chất mạnh để tiết kiệm năng lượng, khác với giấc ngủ thông thường. Một số loài khi ra khỏi trạng thái này còn cần ngủ thêm.