Phần lớn người ngày nay nói họ mơ có màu, và khi được đánh thức giữa giấc mơ trong phòng thí nghiệm rồi hỏi kỹ, đa số cũng kể có màu. Nhưng ở Mỹ thập niên 1940–1950, các khảo sát lại cho thấy phần đông người ta nói mình mơ đen trắng. Sự chênh lệch đó dẫn tới một giả thuyết thú vị: cách ta kể lại giấc mơ có thể bị ảnh hưởng bởi phương tiện hình ảnh của thời đại — phim và tivi đen trắng.
Câu hỏi tưởng đơn giản mà không dễ
Muốn biết giấc mơ có màu không, ta chỉ có một nguồn: lời kể của người mơ sau khi tỉnh. Không có máy nào chụp được giấc mơ. Mà trí nhớ về giấc mơ thì mỏng manh, phai rất nhanh, và chịu ảnh hưởng của câu hỏi. Hỏi "giấc mơ có màu không?" khác với hỏi "chiếc áo trong mơ màu gì?". Chính vì vậy mà câu trả lời qua các thời kỳ lại khác nhau đến lạ.
Thế kỷ 20: từ màu sang đen trắng rồi trở lại màu
| Thời kỳ | Điều các khảo sát ghi nhận |
|---|---|
| Cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20 | Trong các ghi chép giấc mơ của giới tâm lý học thời đó, màu sắc được nhắc đến bình thường; không ai coi mơ đen trắng là chuẩn |
| Thập niên 1940 – 1950 (Mỹ) | Nhiều khảo sát cho thấy phần đông người được hỏi nói họ hiếm khi hoặc không bao giờ mơ có màu |
| Thập niên 1960 trở đi | Tỷ lệ người nói mơ có màu tăng dần; đến nay đa số nói mơ có màu |
Nhà triết học Eric Schwitzgebel (Đại học California, Riverside) đã lần lại các tài liệu này trong bài viết năm 2002, đặt câu hỏi: vì sao vào giữa thế kỷ 20 người ta lại tin mình mơ đen trắng? Ông chỉ ra rằng niềm tin đó trùng khớp với thời kỳ phim ảnh và báo chí ảnh đen trắng thống trị, rồi phai đi khi phim màu và tivi màu phổ biến.
Nghiên cứu của Eva Murzyn, 2008
Nhà tâm lý học Eva Murzyn (Đại học Dundee, Scotland) kiểm tra ý tưởng này trực tiếp hơn. Bà hỏi hai nhóm tuổi: người trên 55 (lớn lên trong thời tivi đen trắng) và người trẻ dưới 25 (chỉ biết tivi màu). Người tham gia vừa trả lời bảng hỏi, vừa ghi lại giấc mơ mỗi sáng trong một thời gian.
- Nhóm lớn tuổi báo cáo giấc mơ đen trắng nhiều hơn rõ rệt so với nhóm trẻ — khoảng một phần tư giấc mơ của họ được mô tả là đen trắng.
- Ở nhóm trẻ, giấc mơ đen trắng hiếm.
- Trong nhóm lớn tuổi, người nhớ mình xem nhiều phim, tivi đen trắng thời nhỏ có xu hướng mơ đen trắng nhiều hơn.
Kết quả này phù hợp với giả thuyết "phương tiện ảnh hưởng đến giấc mơ", nhưng không chứng minh được nhân quả: hai nhóm tuổi còn khác nhau ở nhiều thứ khác.
Hai cách hiểu, chưa ngã ngũ
Cách hiểu thứ nhất: giấc mơ thật sự đổi theo phương tiện
Não dựng giấc mơ từ kho trải nghiệm hình ảnh. Nếu một phần lớn hình ảnh "kể chuyện" ta xem hằng ngày là đen trắng, có thể giấc mơ cũng mượn khuôn đó. Theo cách này, người lớn tuổi thời 1950 thật sự mơ đen trắng nhiều hơn.
Cách hiểu thứ hai: giấc mơ không đổi, cách kể đổi
Schwitzgebel nghiêng về khả năng màu sắc trong mơ vốn không xác định — giống như khi bạn đọc tiểu thuyết, nhân vật mặc áo nhưng bạn không nhất thiết "thấy" màu áo. Khi được hỏi, người ta lấp vào chỗ trống bằng phép so sánh quen thuộc nhất của thời mình: thời phim đen trắng thì nói "đen trắng", thời phim màu thì nói "có màu". Nói cách khác, có thể ta đã sai về giấc mơ của chính mình — ở cả hai thời kỳ.
Đến nay vẫn chưa có thí nghiệm nào phân định dứt khoát hai cách hiểu này.
Trong phòng thí nghiệm thì sao
Khi người tham gia được đánh thức ngay trong giai đoạn REM và hỏi cẩn thận, phần lớn kể có màu, dù màu thường không nổi bật — kiểu "chắc là có màu, mọi thứ trông bình thường". Màu rực rỡ, gây chú ý thì ít hơn. Điều này gợi ý: màu trong mơ thường là phần nền không ai để ý, giống như ta hiếm khi chú ý màu tường nhà mình. Đến sáng, những chi tiết nền như vậy là thứ phai đi đầu tiên — nên người ta dễ nói "không nhớ màu" hoặc "chắc đen trắng".
Những trường hợp đặc biệt
- Người mù màu bẩm sinh mơ với cách nhìn màu như khi thức — họ không "mượn" được màu mình chưa từng thấy.
- Người khiếm thị bẩm sinh không có hình ảnh thị giác trong mơ, nên câu hỏi màu sắc không đặt ra — giấc mơ của họ giàu âm thanh, xúc giác, mùi vị (xem bài riêng trong danh mục này).
- Người mất thị lực sau này: hình ảnh trong mơ, kể cả màu, có thể phai dần qua năm tháng.
Thử với chính mình
Đây là một câu hỏi mà ai cũng tự thử được, không cần thiết bị gì:
- Sáng mai, trước khi cử động hay cầm điện thoại, nằm yên nhớ lại giấc mơ.
- Chọn một vật cụ thể trong mơ — áo của ai đó, bầu trời, chiếc xe — và tự hỏi: nó màu gì?
- Để ý xem bạn "thấy" được màu, hay bạn đang suy ra màu ("chắc là xanh vì trời thường xanh").
Nhiều người ngạc nhiên khi nhận ra mình không chắc — đó chính là lõi của cuộc tranh luận ở trên.
Màu trong mơ có giống màu ngoài đời không
Người kể mơ có màu thường mô tả màu "bình thường": trời xanh, lá xanh, áo đúng màu quen thuộc. Màu kỳ lạ — cỏ tím, mặt trời xanh lục — được kể ít hơn nhiều, và khi có thì người mơ thường nhớ rõ chính vì nó lạ. Một số người kể có những giấc mơ mà màu sắc rực hơn đời thật, đặc biệt trong giấc mơ đậm cảm xúc. Ngược lại, cũng có người nói giấc mơ của họ "nhạt", như ảnh cũ. Những khác biệt này chủ yếu đến từ lời kể cá nhân; chưa có cách đo khách quan nào cho biết màu trong mơ "đậm" hay "nhạt" đến đâu. Điều chắc chắn hơn là: màu chỉ được nhớ khi nó có vai trò trong câu chuyện của giấc mơ, ví dụ chiếc váy đỏ của một nhân vật quan trọng.
Góc nhìn hôm nay
Câu chuyện mơ đen trắng là một bài học về cách khoa học đo những thứ bên trong: lời kể không phải bản ghi trung thực, và câu hỏi ta đặt ra có thể định hình câu trả lời. Muốn đọc thêm: bài của Eric Schwitzgebel, "Why did we think we dreamed in black and white?" (tạp chí Studies in History and Philosophy of Science, 2002), và bài của Eva Murzyn trên Consciousness and Cognition (2008). Thử hỏi ông bà mình xem họ nhớ giấc mơ thời trẻ có màu không — câu trả lời đôi khi rất bất ngờ.
Câu hỏi thường gặp
Giấc mơ có màu hay đen trắng?
Phần lớn người ngày nay nói họ mơ có màu, và khi được đánh thức trong phòng thí nghiệm đa số cũng kể có màu. Tuy vậy màu thường là phần nền không nổi bật, nên dễ bị quên khi tỉnh dậy.
Vì sao người xưa nói mơ đen trắng?
Các khảo sát ở Mỹ thập niên 1940–1950 cho thấy đa số nói mơ đen trắng, trùng với thời phim và ảnh đen trắng thống trị. Giả thuyết là phương tiện hình ảnh ảnh hưởng đến giấc mơ, hoặc ít nhất là đến cách người ta kể lại giấc mơ.
Người lớn tuổi có mơ đen trắng nhiều hơn không?
Nghiên cứu của Eva Murzyn năm 2008 cho thấy người trên 55 tuổi, lớn lên cùng tivi đen trắng, báo cáo giấc mơ đen trắng nhiều hơn rõ rệt so với người trẻ. Đây là mối liên quan, chưa chứng minh nhân quả.
Người mù màu mơ thấy màu không?
Người mù màu bẩm sinh mơ với cách nhìn màu giống như khi thức. Giấc mơ không tạo ra được màu sắc mà người đó chưa từng trải nghiệm.
Làm sao biết mình mơ có màu không?
Sáng dậy nằm yên nhớ lại giấc mơ, chọn một vật cụ thể và tự hỏi nó màu gì. Hãy để ý xem bạn thật sự nhớ màu hay chỉ đang suy ra, vì đó chính là điểm các nhà nghiên cứu còn tranh luận.