Vì sao vừa tỉnh dậy đã quên giấc mơ: não ghi nhớ thế nào khi ngủ

Ta quên giấc mơ chủ yếu vì não lúc ngủ không ghi trí nhớ dài hạn tốt: những chất và vùng não cần để "lưu" một trải nghiệm hoạt động yếu trong giấc ngủ, nên giấc mơ chỉ tồn tại trong trí nhớ ngắn hạn vài phút. Nếu không tỉnh dậy đúng lúc và không nghĩ lại ngay, nó tan đi. Người nhớ giấc mơ nhiều thường là người hay thức giấc ngắn trong đêm hơn, chứ không phải mơ nhiều hơn.

Ai cũng mơ, nhưng không phải ai cũng nhớ

Có người khẳng định "tôi không bao giờ mơ". Nhưng khi được đánh thức trong phòng đo giấc ngủ vào giữa giai đoạn REM, hầu như ai cũng kể được một giấc mơ, kể cả những người tự nhận không mơ. Vậy vấn đề không nằm ở việc có mơ hay không, mà ở việc nhớ.

Các khảo sát cho thấy tần suất nhớ giấc mơ dao động rất rộng giữa người với người: có người nhớ gần như mỗi sáng, có người vài tháng mới nhớ được một lần. Tần suất này cũng thay đổi theo giai đoạn đời: tuổi trẻ thường nhớ nhiều hơn, giảm dần từ tuổi trung niên.

Giấc mơ được "ghi" vào đâu

Để một trải nghiệm ban ngày thành ký ức lâu dài, não cần vài thứ: sự chú ý, sự phối hợp giữa vùng hồi hải mã (hippocampus) và vỏ não, và các chất dẫn truyền thần kinh hỗ trợ việc ghi nhớ. Trong giấc ngủ, đặc biệt giai đoạn REM, bức tranh khác hẳn:

• Noradrenaline gần như tắt: chất này giúp đánh dấu "điều này quan trọng, hãy nhớ". Trong REM, nồng độ của nó thấp nhất trong cả ngày đêm.
• Đối thoại giữa hồi hải mã và vỏ não thay đổi: trong giấc ngủ, hồi hải mã bận "phát lại" ký ức ban ngày để củng cố, chứ không tập trung ghi nhận cái đang diễn ra.
• Vùng vỏ não trước trán — nơi lo việc tự theo dõi, sắp xếp — hoạt động thấp hơn khi thức.

Kết quả: giấc mơ được trải nghiệm rất sống động, nhưng như viết trên mặt nước. Nó chỉ được giữ lại khi ta tỉnh dậy trong lúc nó đang diễn ra hoặc ngay sau đó, và não thức kịp chép nó sang trí nhớ của người tỉnh.

Chuyện giấc ngủ giúp củng cố ký ức ban ngày như thế nào là một đề tài lớn riêng, được bàn ở chỗ khác. Ở đây chỉ cần nhớ nghịch lý: giấc ngủ giỏi cất giữ ký ức của ngày hôm qua, nhưng lại kém ghi nhớ chính nó.

Thức dậy từ giai đoạn nào thì nhớ được

Vì giai đoạn REM dài dần về phía sáng, người thức dậy tự nhiên vào buổi sáng (không chuông báo, không bị gọi) thường dễ "bắt" được giấc mơ cuối cùng nhất.

Người nhớ nhiều và người nhớ ít khác nhau ở đâu

Nhóm của Perrine Ruby ở Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Thần kinh Lyon (Pháp) so sánh những người nhớ giấc mơ gần như mỗi sáng với những người hiếm khi nhớ. Trong một nghiên cứu công bố năm 2014 (Eichenlaub và cộng sự, tạp chí Neuropsychopharmacology), họ thấy:

• Người nhớ nhiều có thời gian thức giấc trong đêm dài hơn — những lần thức ngắn mà sáng ra họ không nhớ — tạo thêm cơ hội để chép giấc mơ sang trí nhớ.
• Họ phản ứng mạnh hơn với âm thanh trong lúc ngủ (não "nghe" môi trường nhiều hơn).
• Một số vùng não, như vùng nối thái dương – đỉnh, hoạt động mạnh hơn ở họ cả khi thức lẫn khi ngủ.

Điều đáng chú ý: không có bằng chứng người nhớ nhiều mơ nhiều hơn. Họ chỉ ghi lại được nhiều hơn.

Những yếu tố khác ảnh hưởng việc nhớ

• Cách thức dậy: bị chuông reo giật dậy rồi lao ngay vào điện thoại, đánh răng, nghĩ việc trong ngày — giấc mơ bị "đè" mất trong vài phút. Thức dậy từ từ, nằm yên vài phút thì dễ nhớ hơn.
• Quan tâm đến giấc mơ: người có thói quen để ý đến giấc mơ nhớ nhiều hơn. Chỉ cần tối trước dặn mình "sáng mai thử nhớ" cũng có tác dụng trong một số nghiên cứu.
• Giới tính: phân tích gộp của Michael Schredl và Iris Reinhard (2008) cho thấy trung bình nữ nhớ giấc mơ nhiều hơn nam một chút; khoảng cách này lớn nhất ở tuổi thanh niên.
• Cảm xúc của giấc mơ: giấc mơ mạnh về cảm xúc, nhất là giấc mơ làm ta tỉnh giấc, dễ nhớ hơn.
• Thiếu ngủ, rượu, một số thuốc: có thể làm thay đổi lượng giấc ngủ REM và do đó thay đổi việc nhớ giấc mơ.
• Tuổi tác: người lớn tuổi thường nhớ ít hơn, phần vì cấu trúc giấc ngủ thay đổi.

Vì sao giấc mơ "tuột" khỏi tay ngay trước mắt

Ai cũng từng có cảm giác này: vừa mở mắt còn thấy rõ, vài giây sau chỉ còn một cảm xúc mơ hồ, rồi mất hẳn. Có vài lý do chồng lên nhau:

1. Trí nhớ ngắn hạn có sức chứa nhỏ: ngay khi bạn nghĩ đến việc khác — mấy giờ rồi, hôm nay làm gì — chỗ trống bị chiếm.
2. Giấc mơ khó kể bằng lời: nó phi logic, nhảy cảnh, không có trình tự rõ. Thứ khó gắn nhãn thì khó nhớ.
3. Thiếu mốc liên kết: ký ức ban ngày gắn vào thời gian, nơi chốn, người cùng trải qua. Giấc mơ không có những móc nối đó.
4. Quán tính giấc ngủ: vài phút đầu sau khi tỉnh, não chưa hoạt động hết công suất.

Thú vị là đôi khi một chi tiết trong ngày — một mùi, một câu nói — bất chợt làm sống lại cả giấc mơ đêm trước. Điều đó cho thấy một phần dấu vết vẫn còn, chỉ là ta không tự gọi nó ra được.

Muốn nhớ giấc mơ nhiều hơn

Không có gì sai nếu bạn hiếm khi nhớ giấc mơ — quên giấc mơ là bình thường, không phải dấu hiệu bệnh. Nếu tò mò muốn nhớ nhiều hơn:

• Tối trước khi ngủ, tự nhắc nhẹ: "sáng mai mình sẽ thử nhớ giấc mơ".
• Khi tỉnh, nằm yên, chưa mở mắt hay đổi tư thế, lần ngược từ cảnh cuối cùng.
• Tìm một từ khoá — một người, một nơi — rồi để các mảnh khác tự kéo theo.
• Ghi hoặc kể lại ngay cho ai đó. (Việc ghi chép giấc mơ đều đặn như một thói quen được bàn ở chỗ khác.)

Lưu ý: cố ý đặt chuông thức dậy giữa đêm để "bắt" giấc mơ sẽ làm vụn giấc ngủ. Đừng đánh đổi giấc ngủ lấy giấc mơ.

Góc nhìn hôm nay

Quên giấc mơ có lẽ không phải lỗi mà là tính năng: nếu nhớ hết mọi giấc mơ như nhớ chuyện thật, ta sẽ khó phân biệt điều đã xảy ra với điều chỉ mơ thấy. Bộ não đã chọn ghi kỹ ngày, ghi nhạt đêm. Muốn tìm hiểu thêm, các bài của nhóm Perrine Ruby (Lyon) về người nhớ nhiều và người nhớ ít là điểm khởi đầu tốt, và có nhiều bài phỏng vấn dễ đọc của bà trên báo chí khoa học tiếng Pháp và tiếng Anh.