Trẻ em mơ gì: giấc mơ lớn lên cùng trẻ theo nghiên cứu của Foulkes

Trẻ nhỏ mơ ít và đơn giản hơn ta tưởng: theo các nghiên cứu theo dõi dài hạn của nhà tâm lý học David Foulkes, giấc mơ của trẻ 3–5 tuổi thường ngắn, tĩnh, như một bức ảnh — một con vật, một cảnh ăn uống — và trẻ hiếm khi là nhân vật hành động trong đó. Khoảng 7–9 tuổi, giấc mơ bắt đầu có câu chuyện, có "tôi" tham gia và cảm xúc rõ hơn. Giấc mơ lớn lên cùng khả năng tư duy của trẻ, đặc biệt là khả năng hình dung không gian.

Ai đã nghiên cứu giấc mơ trẻ em

Trước thập niên 1960, hiểu biết về giấc mơ trẻ em chủ yếu dựa vào lời kể ở nhà hoặc ở phòng khám, thường là những giấc mơ đáng sợ khiến trẻ thức giấc. Bức tranh đó lệch về phía ác mộng.

David Foulkes, nhà tâm lý học người Mỹ, làm một việc công phu: ông đưa trẻ vào phòng thí nghiệm giấc ngủ (ở Đại học Wyoming), đánh thức trẻ vào những thời điểm khác nhau trong đêm, kể cả giữa giai đoạn REM, và hỏi trẻ vừa mơ gì. Ông theo dõi một số trẻ trong nhiều năm, từ khoảng 3–4 tuổi đến tuổi thiếu niên, rồi sau này làm thêm một nghiên cứu cắt ngang ở Thuỵ Điển. Kết quả được tổng kết trong cuốn Children's Dreaming and the Development of Consciousness (Harvard University Press, 1999).

Cách làm này quan trọng vì nó "bắt" được những giấc mơ bình thường, không chỉ những giấc mơ đủ đáng sợ để trẻ tự kể.

Giấc mơ thay đổi theo tuổi

Những mốc tuổi này là trung bình của các nhóm trẻ được nghiên cứu, mỗi trẻ phát triển theo nhịp riêng.

Điều bất ngờ: giấc mơ đi theo khả năng hình dung, không theo vốn từ

Người ta có thể nghĩ trẻ nhỏ kể giấc mơ đơn giản vì chưa đủ từ ngữ. Foulkes kiểm tra điều này và thấy: khả năng kể giấc mơ không liên quan chặt với khả năng ngôn ngữ hay trí nhớ chung. Thứ liên quan rõ nhất là khả năng tư duy không gian – hình ảnh, đo bằng các bài xếp khối theo mẫu (block design).

Từ đó ông đưa ra quan điểm: mơ là một kỹ năng nhận thức, cần não phát triển đủ để dựng một khung cảnh có không gian, có nhân vật chuyển động và có "cái tôi" đứng bên trong. Trẻ nhỏ chưa có đủ công cụ ấy, nên giấc mơ của các em giống những tấm ảnh hơn là những bộ phim.

Quan điểm này không phải không bị phản biện. Một số nhà nghiên cứu cho rằng phương pháp đánh thức trong phòng thí nghiệm có thể đánh giá thấp giấc mơ của trẻ, vì trẻ nhỏ ngại kể với người lạ hoặc khó diễn đạt. Các nghiên cứu sau này, dùng cách hỏi tại nhà, đôi khi ghi nhận giấc mơ phong phú hơn. Câu hỏi "trẻ 3 tuổi mơ nhiều đến đâu" vẫn còn mở.

Trẻ mơ thấy gì

• Động vật: rất phổ biến ở trẻ nhỏ, nhiều hơn hẳn ở người lớn. Có thể vì động vật chiếm phần lớn trong thế giới tưởng tượng, sách tranh, đồ chơi của trẻ.
• Người thân quen: cha mẹ, anh chị em, bạn ở lớp.
• Hoạt động hằng ngày: ăn, chơi ở công viên, đi học.
• Nhân vật trong truyện, phim hoạt hình: xuất hiện, nhưng không chiếm phần lớn như người lớn hay đoán.

Một quan sát đáng chú ý của Foulkes: giấc mơ trẻ nhỏ trong phòng thí nghiệm nhìn chung ít đáng sợ hơn ta nghĩ. Ác mộng có, nhưng không phải chất liệu chủ đạo của đêm.

Khi trẻ hiểu "giấc mơ là gì"

Một câu hỏi khác là trẻ hiểu giấc mơ ra sao. Từ những năm 1920, nhà tâm lý học Thuỵ Sĩ Jean Piaget đã hỏi trẻ: giấc mơ ở đâu? Ai cũng thấy được giấc mơ của con không? Ông mô tả trẻ nhỏ thường tin giấc mơ ở ngoài mình — "ở trong phòng", "trên tường", người khác cũng thấy được. Dần dần, khoảng 7–8 tuổi, phần lớn trẻ hiểu rằng giấc mơ ở "trong đầu" và chỉ mình thấy. Các nghiên cứu về sau cho rằng trẻ có thể hiểu điều này sớm hơn Piaget nghĩ, tuỳ cách đặt câu hỏi.

Đó là lý do một đứa trẻ 4 tuổi có thể khăng khăng "con thấy con hổ ở đây thật mà" sau một giấc mơ, và không vì thế mà trẻ nói dối.

Cha mẹ có thể làm gì

• Hỏi nhẹ nhàng vào buổi sáng: "Đêm qua con có mơ gì không?" — không ép, không cần chi tiết.
• Lắng nghe mà không giải nghĩa: đừng nói "mơ thấy rắn là sắp có chuyện"; trẻ dễ tin và sợ.
• Giúp trẻ phân biệt mơ và thật bằng lời đơn giản: "Đó là giấc mơ, nó chỉ có trong đầu con thôi, bây giờ con đang ở nhà với mẹ."
• Khuyến khích vẽ lại giấc mơ: với trẻ nhỏ, vẽ thường dễ hơn kể.
• Nếu trẻ thức dậy sợ hãi, ôm và trấn an; chuyện trẻ sợ bóng tối hay sợ ngủ một mình được bàn ở chỗ khác.

Khi nào nên hỏi bác sĩ

• Trẻ gặp giấc mơ sợ hãi lặp lại nhiều đêm, kéo dài vài tuần, làm trẻ sợ đi ngủ.
• Giấc mơ sợ hãi xuất hiện sau một biến cố (tai nạn, mất người thân, bị bắt nạt), kèm thay đổi tính tình ban ngày.
• Trẻ thét lên, ngồi bật dậy, không nhận ra cha mẹ trong nửa đầu đêm và sáng không nhớ gì — đó có thể là hoảng sợ ban đêm, khác với giấc mơ xấu.
• Trẻ ngáy, ngủ há miệng, ngừng thở khi ngủ.

Nơi khám: bác sĩ nhi, sau đó có thể là tâm lý nhi hoặc tâm thần nhi.

Góc nhìn hôm nay

Hình ảnh đứa trẻ mơ những giấc mơ phiêu lưu kỳ ảo là hình ảnh của người lớn. Thực tế, giấc mơ trẻ nhỏ khiêm tốn hơn và lớn dần theo năm tháng, như nét vẽ của trẻ đi từ que diêm đến bức tranh có phối cảnh. Một cách gần gũi để quan sát điều đó: giữ lại vài bức vẽ giấc mơ của con qua từng năm. Muốn đọc kỹ hơn: sách của David Foulkes (1999) đã kể trên, và cuốn The Child's Conception of the World của Jean Piaget (bản tiếng Anh 1929) có chương về cách trẻ hiểu giấc mơ.