Âm thanh, ánh sáng, nước, mùi hay cảm giác trên da trong lúc ngủ đôi khi được "dệt" vào giấc mơ: tiếng chuông báo thức thành chuông nhà thờ, tiếng mưa thành thác nước. Các nhà nghiên cứu gọi đó là sự lồng ghép kích thích vào giấc mơ. Thí nghiệm từ năm 1958 cho thấy điều này xảy ra thật, nhưng không thường xuyên và không đoán trước được; phần lớn thời gian, não ngủ chặn bớt thế giới bên ngoài để giữ giấc ngủ.
Một hiện tượng ai cũng từng gặp
Bạn mơ đang ở hội chợ, tiếng loa vang mãi không dứt — rồi tỉnh dậy, đó là chuông điện thoại. Hoặc mơ bơi trong hồ lạnh, tỉnh ra thì chăn đã tuột. Những trải nghiệm này phổ biến đến mức nhiều người tin rằng giấc mơ phần lớn do môi trường quanh giường tạo ra. Thực tế phức tạp hơn: thế giới bên ngoài có len vào, nhưng chỉ thỉnh thoảng, và luôn bị giấc mơ "biến hoá" theo cách riêng.
Những thí nghiệm kinh điển
Maury và các thí nghiệm tự làm (thế kỷ 19)
Nhà nghiên cứu Pháp Alfred Maury, trong cuốn sách năm 1861, mô tả việc nhờ người khác tác động lên mình khi đang ngủ: đưa nước hoa dưới mũi, cù lông chim lên môi, đặt bàn là nóng gần mặt… rồi đánh thức và ghi lại giấc mơ. Ông kể nhiều giấc mơ chứa đựng hình ảnh liên quan — ví dụ nước hoa dẫn tới giấc mơ ở một tiệm nước hoa ở Cairo. Đây là các thí nghiệm không có đối chứng, nhưng là những ghi chép có hệ thống đầu tiên.
Dement và Wolpert, 1958
Sau khi giai đoạn REM được phát hiện, William Dement và Edward Wolpert làm thí nghiệm có kiểm soát: trong lúc người tham gia đang ở giai đoạn REM, họ phát một âm thanh, chiếu đèn nhấp nháy, hoặc xịt nước lạnh lên da, rồi đánh thức và hỏi giấc mơ. Kết quả:
- Xịt nước được lồng vào giấc mơ nhiều nhất trong ba loại kích thích — người ta mơ thấy mưa, bị tạt nước, mái nhà dột.
- Âm thanh và ánh sáng được lồng vào ít hơn.
- Trong nhiều lần, kích thích không xuất hiện trong giấc mơ chút nào.
Những nghiên cứu sau này
- Tore Nielsen (1993) quấn băng đo huyết áp quanh chân người ngủ rồi bơm căng trong lúc REM. Cảm giác bị siết thường được giấc mơ "dịch" thành chân bị kẹt, bị giữ, hoặc cảm giác lạ ở chân.
- Michael Schredl và cộng sự (2009) cho người ngủ ngửi mùi hoa hồng hoặc mùi trứng thối trong lúc REM. Hiếm ai mơ thấy mùi, nhưng cảm xúc của giấc mơ thay đổi: mùi hoa hồng đi kèm giấc mơ dễ chịu hơn, mùi trứng thối đi kèm giấc mơ khó chịu hơn.
Giấc mơ "dịch" kích thích theo cách nào
| Kích thích thật | Có thể hiện ra trong mơ thành |
|---|---|
| Chuông báo thức | Chuông cửa, chuông nhà thờ, còi xe, tiếng chim |
| Tiếng mưa, tiếng quạt | Thác nước, biển, đám đông xôn xao |
| Nước, lạnh | Bơi, dầm mưa, tuyết rơi |
| Bàng quang căng | Đi tìm nhà vệ sinh mãi không thấy |
| Chân bị đè, chăn quấn | Bị giữ lại, chạy không nổi |
| Mùi dễ chịu / khó chịu | Thường không thấy mùi, nhưng giấc mơ vui hơn / khó chịu hơn |
Điểm chung: kích thích hiếm khi xuất hiện y nguyên. Giấc mơ kéo nó vào câu chuyện đang diễn ra, cho nó một lý do để tồn tại trong thế giới mộng.
Vì sao não không để mọi âm thanh lọt vào
Khi ngủ, vùng đồi thị (thalamus) — trạm trung chuyển của hầu hết thông tin giác quan lên vỏ não — làm việc như một cánh cổng khép hờ. Những dao động điện não đặc trưng của giấc ngủ, như thoi ngủ (sleep spindle) ở giai đoạn N2, được cho là góp phần chặn bớt âm thanh bên ngoài. Một số nghiên cứu ghi nhận người có nhiều thoi ngủ hơn thì ít bị tiếng ồn đánh thức hơn.
Nhưng cánh cổng không đóng hẳn. Não ngủ vẫn "nghe" có chọn lọc:
- Tiếng gọi tên mình dễ đánh thức hơn tên người khác — điều được ghi nhận từ các thí nghiệm của Ian Oswald và cộng sự (1960).
- Cha mẹ có con nhỏ dễ tỉnh vì tiếng khóc của con, dù ngủ say qua tiếng xe cộ to hơn.
- Âm thanh lạ, đột ngột dễ đánh thức hơn âm thanh đều đều quen thuộc.
Nói cách khác, não ngủ không điếc — nó lọc theo mức độ quan trọng. Thứ lọt qua cổng mà chưa đủ để đánh thức thì có khi trở thành chất liệu cho giấc mơ.
Chuông báo thức và giấc mơ buổi sáng
Chuông báo thức thường reo vào cuối đêm, lúc các đợt REM dài nhất. Vì vậy nó rất hay rơi đúng vào giữa giấc mơ — và trở thành một phần của giấc mơ trong vài giây trước khi ta tỉnh hẳn.
Có một nghiên cứu khảo sát nhỏ đáng chú ý: Stuart McFarlane và cộng sự (Đại học RMIT, Úc, 2020) hỏi người dùng về loại chuông báo thức và cảm giác lờ đờ sau khi dậy. Người dùng chuông có giai điệu báo cáo ít lờ đờ hơn người dùng tiếng bíp chói. Đây là dữ liệu tự khai báo, không phải thí nghiệm, nên chỉ nên xem là gợi ý.
Cảm giác lờ đờ, nặng nề sau khi bị đánh thức giữa giấc ngủ được gọi là quán tính giấc ngủ — một đề tài riêng.
Có thể "lập trình" giấc mơ bằng âm thanh không
Các phòng thí nghiệm đã thử dùng âm thanh, ánh sáng, mùi để ảnh hưởng nội dung giấc mơ, và kết quả cho thấy điều đó có thể ở mức nhỏ: tăng khả năng một chủ đề nào đó xuất hiện, thay đổi sắc thái cảm xúc. Nhưng không có cách nào điều khiển giấc mơ một cách tin cậy. Các sản phẩm quảng cáo "chọn giấc mơ theo ý muốn" vượt xa những gì khoa học đã chứng minh.
Điều thực tế hơn: nếu bạn hay mơ thấy cảnh khó chịu lặp lại do môi trường — ví dụ phòng quá nóng, chăn quá nặng, tiếng ồn đường phố — thì chỉnh môi trường ngủ có thể làm giấc ngủ yên hơn. Các cách giảm ồn, chỉnh nhiệt độ phòng được bàn ở các bài khác.
Góc nhìn hôm nay
Hiện tượng thế giới bên ngoài len vào giấc mơ cho thấy giấc ngủ không phải là sự cắt đứt hoàn toàn. Một phần não vẫn canh gác, lọc, và đôi khi biến tiếng chuông thành câu chuyện để ta ngủ thêm vài giây. Thử để ý: lần tới khi tỉnh dậy vì một âm thanh, hãy nhớ lại xem giấc mơ trước đó có "nghe thấy" nó không và đã biến nó thành gì.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tiếng chuông báo thức lại xuất hiện trong giấc mơ?
Chuông thường reo vào cuối đêm, khi các đợt REM dài nhất, nên hay rơi đúng giữa giấc mơ. Não ngủ lồng âm thanh vào câu chuyện đang diễn ra, biến nó thành chuông cửa hay còi xe, trước khi ta tỉnh hẳn.
Âm thanh bên ngoài có ảnh hưởng đến giấc mơ không?
Có, nhưng không thường xuyên. Thí nghiệm của Dement và Wolpert năm 1958 cho thấy âm thanh, ánh sáng và nhất là nước xịt lên da đôi khi được lồng vào giấc mơ, còn nhiều lần khác thì không.
Mùi có làm thay đổi giấc mơ không?
Nghiên cứu của Schredl năm 2009 cho thấy người ngủ hiếm khi mơ thấy mùi, nhưng mùi dễ chịu làm giấc mơ vui hơn và mùi khó chịu làm giấc mơ khó chịu hơn.
Vì sao khi ngủ vẫn nghe tiếng gọi tên mình?
Não ngủ lọc âm thanh theo mức độ quan trọng. Tên của chính mình hay tiếng khóc của con được ưu tiên, nên dễ đánh thức hơn những âm thanh to nhưng không liên quan.
Có thể điều khiển giấc mơ bằng âm thanh không?
Âm thanh và mùi có thể ảnh hưởng nhỏ đến chủ đề hoặc cảm xúc của giấc mơ, nhưng chưa có cách nào điều khiển giấc mơ một cách tin cậy. Các quảng cáo chọn giấc mơ theo ý muốn vượt xa bằng chứng khoa học.