Lúc vừa chợt ngủ, nhiều người thấy những hình ảnh, âm thanh, mẩu chuyện thoáng qua rất sống động — đó là ảo giác lúc chợt ngủ (hypnagogia). Cũng lúc đó, có người bỗng giật nảy người như bị hụt chân rơi xuống — đó là cú giật mình khi chợt ngủ (hypnic jerk). Cả hai đều rất phổ biến và thường vô hại; chúng xảy ra ở vùng ranh giới khi não đang chuyển từ thức sang ngủ, chưa "tắt" hết các hệ thống cùng lúc.
Vùng chạng vạng giữa thức và ngủ
Ta không rơi vào giấc ngủ như tắt một công tắc. Có một khoảng vài phút — giai đoạn N1, ngủ nông nhất — khi sóng não chậm dần, cơ bắp chùng xuống, ý nghĩ bắt đầu trôi tự do. Đây là vùng chạng vạng mà người xưa đã để ý từ lâu. Năm 1848, Alfred Maury (người Pháp) đặt ra từ hypnagogique, ghép từ tiếng Hy Lạp hypnos (giấc ngủ) và agogos (dẫn dắt) — tức "dẫn vào giấc ngủ". Trạng thái tương ứng lúc sắp thức dậy về sau được gọi là hypnopompic.
Ảo giác lúc chợt ngủ: thấy, nghe, cảm những gì
| Giác quan | Những gì hay gặp |
|---|---|
| Thị giác | Đốm sáng, hoa văn hình học, khuôn mặt lạ lướt qua, phong cảnh, những cảnh nhỏ như một đoạn phim ngắn |
| Thính giác | Nghe ai gọi tên mình, tiếng chuông cửa, đoạn nhạc, câu nói vô nghĩa, tiếng nổ |
| Cảm giác cơ thể | Lơ lửng, rơi, chìm xuống, tay chân như to ra hoặc nhỏ đi |
| Ý nghĩ | Những câu, ý tưởng ghép nối lạ lùng mà lúc tỉnh không hiểu vì sao lại nghĩ thế |
Khác với giấc mơ sâu, trong ảo giác lúc chợt ngủ ta thường biết mình đang nằm trên giường và hình ảnh thường rời rạc, không thành câu chuyện dài. Nếu bị gọi dậy, ta có thể kể ngay.
"Hiệu ứng Tetris": ngày làm gì, chập choạng thấy nấy
Ai từng hái chè, câu cá, lái xe đường dài cả ngày có thể đã trải qua: nhắm mắt định ngủ thì thấy luống chè, phao câu, vạch đường chạy trước mắt. Người đi biển về đất liền đêm đầu vẫn thấy mình bồng bềnh.
Năm 2000, Robert Stickgold và cộng sự (Đại học Harvard) công bố trên tạp chí Science một nghiên cứu nổi tiếng: người tham gia chơi phần mềm xếp khối Tetris nhiều giờ trong vài ngày. Khi được đánh thức lúc chợt ngủ, nhiều người kể thấy những khối hình rơi xuống, xoay, khớp vào nhau. Điều bất ngờ nhất: cả một số người bị mất trí nhớ do tổn thương vùng hồi hải mã — không nhớ được là mình đã ngồi xếp khối — cũng thấy những khối hình ấy.
Kết quả gợi ý rằng ảo giác lúc chợt ngủ lấy chất liệu từ những trải nghiệm mới và lặp đi lặp lại trong ngày, và quá trình này có thể diễn ra cả khi ký ức có ý thức về sự kiện không còn. Mối liên hệ với việc học và ghi nhớ đang được nghiên cứu tiếp.
Khoảnh khắc sáng tạo ở ranh giới giấc ngủ
Có giai thoại kể rằng danh hoạ Salvador Dalí ngồi ghế, tay cầm một chiếc chìa khoá trên chiếc đĩa; khi thiếp đi, chìa rơi xuống đĩa đánh thức ông, và ông ghi lại hình ảnh vừa thấy. Thomas Edison cũng được kể có thói quen tương tự với những viên bi. Những chuyện này là giai thoại, khó kiểm chứng.
Năm 2021, nhóm của Célia Lacaux và Delphine Oudiette (Viện Não Paris) kiểm tra ý tưởng này trong phòng thí nghiệm, công bố trên tạp chí Science Advances. Người tham gia giải một bài toán có quy luật ẩn, rồi được nghỉ 20 phút, tay cầm một vật nhẹ để nếu thiếp đi thì vật rơi đánh thức họ. Những người đã chạm vào giai đoạn N1 ít nhất khoảng 15 giây có khả năng tìm ra quy luật ẩn sau đó cao hơn rõ rệt — gần gấp ba — so với người vẫn thức. Nhưng nếu ngủ sâu hơn (N2), lợi ích biến mất. Đây là một nghiên cứu, cần được lặp lại, nhưng nó gợi ra một "điểm ngọt" sáng tạo ở ranh giới giấc ngủ.
Cú giật mình khi chợt ngủ
Bạn đang thiu thiu ngủ, bỗng cả người giật nảy, đôi khi kèm cảm giác hụt chân, vấp ngã, rơi từ bậc thang, hoặc một tiếng "bụp" trong đầu. Tim đập nhanh, bạn tỉnh hẳn trong một giây. Đó là cú giật mình khi chợt ngủ, còn gọi là giật cơ khi chợt ngủ.
- Rất phổ biến: các khảo sát cho thấy phần lớn người lớn từng gặp, có người gần như mỗi đêm.
- Thường là một cú co giật đột ngột, đơn lẻ của nhiều nhóm cơ cùng lúc, nhất là ở chân.
- Hay kèm một ảo giác ngắn — vấp ngã, rơi — mà não "dựng" ra để giải thích cú giật, hoặc ngược lại.
Vì sao lại giật mình
Cơ chế chưa rõ hoàn toàn. Giả thuyết phổ biến là trong lúc chuyển sang ngủ, các hệ thống điều khiển vận động và hệ báo động của não thay đổi không đồng bộ; một tín hiệu vận động bất ngờ "vọt" ra. Có người đưa ra giả thuyết tiến hoá: tổ tiên linh trưởng ngủ trên cây, phản xạ giật mình khi cơ thể chùng xuống giúp không bị rơi. Đây là giả thuyết thú vị nhưng chưa có cách kiểm chứng.
Điều gì làm giật mình nhiều hơn
- Cà phê, trà, nước tăng lực, nhất là vào buổi chiều tối.
- Thiếu ngủ, mệt mỏi quá mức.
- Căng thẳng, lo âu.
- Tập thể dục cường độ cao sát giờ ngủ.
- Giờ giấc ngủ thất thường.
Hội chứng "nổ trong đầu"
Một biến thể ít người biết: ngay lúc chợt ngủ hoặc chợt thức, nghe một tiếng nổ lớn, tiếng sập cửa, tiếng súng trong đầu — rõ đến mức bật dậy kiểm tra. Không đau, không có tiếng động thật. Hiện tượng này có tên là hội chứng nổ trong đầu (exploding head syndrome). Nghe đáng sợ nhưng được xem là lành tính. Khảo sát của Brian Sharpless (2015) cho thấy nó không hiếm ở sinh viên. Biết tên và biết nó vô hại thường đã giúp người trải qua bớt lo.
Khi nào cần đi khám
Các hiện tượng trên thường vô hại. Nên hỏi bác sĩ khi:
- Ảo giác lúc chợt ngủ, chợt thức xảy ra rất thường xuyên, kèm buồn ngủ dữ dội ban ngày, bóng đè, hoặc mềm nhũn cơ khi cười — có thể gợi ý ngủ rũ.
- Ảo giác xuất hiện cả khi đã tỉnh hẳn, giữa ban ngày.
- Cú giật không chỉ lúc chợt ngủ mà lặp đi lặp lại nhịp nhàng suốt đêm, hoặc người nằm cạnh thấy bạn co giật kéo dài, cắn lưỡi, tiểu không tự chủ.
- Giật mình nhiều đến mức không ngủ được, gây mất ngủ kéo dài.
Nơi khám: chuyên khoa thần kinh, tâm thần, hoặc đơn vị giấc ngủ của bệnh viện.
Góc nhìn hôm nay
Vùng chạng vạng trước giấc ngủ là nơi người ta có thể "quan sát" não mình làm việc: những hình ảnh rời rạc, những mảnh của ngày vừa qua, những cú giật bất ngờ. Tối nay khi nằm xuống, thử để ý những hình ảnh đầu tiên hiện ra sau mí mắt — không cần làm gì với chúng, chỉ nhận ra. Đọc thêm: sách Hypnagogia: The Unique State of Consciousness Between Wakefulness and Sleep của Andreas Mavromatis (1987) là một trong những tổng quan đầu tiên về đề tài này.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao sắp ngủ lại giật mình như bị rơi?
Đó là cú giật mình khi chợt ngủ, xảy ra khi não chuyển từ thức sang ngủ và các hệ điều khiển vận động thay đổi không đồng bộ. Hiện tượng rất phổ biến, vô hại, và hay tăng khi uống cà phê, thiếu ngủ hay căng thẳng.
Ảo giác lúc chợt ngủ là gì?
Là những hình ảnh, âm thanh, cảm giác thoáng qua rất sống động xuất hiện lúc vừa chợt ngủ, khi ta vẫn biết mình đang nằm trên giường. Nó phổ biến và thường vô hại.
Giật mình khi ngủ có phải bệnh không?
Cú giật đơn lẻ lúc chợt ngủ không phải bệnh. Nên đi khám nếu co giật lặp lại nhịp nhàng suốt đêm, kéo dài, kèm cắn lưỡi hoặc làm mất ngủ kéo dài.
Vì sao xếp khối Tetris nhiều lại thấy khối hình khi ngủ?
Nghiên cứu của Stickgold năm 2000 cho thấy ảo giác lúc chợt ngủ lấy chất liệu từ trải nghiệm mới, lặp lại trong ngày. Người xếp khối nhiều giờ thấy khối hình rơi khi chợt ngủ, kể cả người mất trí nhớ không nhớ mình đã làm việc đó.
Nghe tiếng nổ trong đầu khi sắp ngủ là gì?
Đó là hội chứng nổ trong đầu: nghe một tiếng nổ lớn tưởng tượng lúc chợt ngủ hoặc chợt thức, không đau và không có tiếng động thật. Hiện tượng này được xem là lành tính.