Đo đa ký giấc ngủ (polysomnography) là xét nghiệm ghi lại cùng lúc sóng não, cử động mắt, trương lực cơ, nhịp tim, nhịp thở, oxy máu, tư thế và cử động chân trong suốt một đêm ngủ, thường tại phòng đo của bệnh viện. Người bệnh đến vào buổi tối, được gắn khoảng hai chục cảm biến, ngủ như bình thường, sáng hôm sau tháo ra về. Không đau, không kim tiêm; khó chịu nhất chỉ là ngủ với dây nhợ ở chỗ lạ.
Ai cần đo giấc ngủ
Bác sĩ thường chỉ định khi nghi ngờ:
- Ngưng thở khi ngủ — lý do phổ biến nhất.
- Ngủ rũ và các dạng buồn ngủ quá mức ban ngày khác (đo đêm, kèm test MSLT ban ngày).
- Hành vi bất thường khi ngủ: mộng du ở người lớn, la hét đánh đấm khi ngủ, nghi co giật về đêm.
- Cử động chân chu kỳ khi ngủ.
- Mất ngủ mạn tính mà điều trị chưa hiệu quả, hoặc nghi có bệnh khác núp bên dưới.
- Chỉnh mức áp lực cho máy thở CPAP.
Với mất ngủ đơn thuần, đo đa ký thường không cần ngay từ đầu — chẩn đoán chủ yếu dựa vào bệnh sử và nhật ký giấc ngủ.
Các loại đo giấc ngủ
AASM chia thiết bị đo giấc ngủ thành bốn loại theo số kênh và việc có kỹ thuật viên trực hay không:
| Loại | Đo gì | Ở đâu | Dùng khi |
|---|---|---|---|
| Loại 1 | Đa ký đầy đủ (từ 7 kênh trở lên, có sóng não), kỹ thuật viên trực suốt đêm | Phòng đo bệnh viện | Tiêu chuẩn vàng; mọi chỉ định |
| Loại 2 | Đa ký đầy đủ nhưng không có người trực | Có thể tại nhà | Một số trường hợp |
| Loại 3 | Đa ký hô hấp: luồng khí, gắng sức thở, oxy, nhịp tim (thường không có sóng não) | Tại nhà | Nghi ngưng thở tắc nghẽn mức trung bình – nặng, không bệnh phức tạp kèm |
| Loại 4 | 1–2 kênh, thường là oxy máu | Tại nhà | Sàng lọc, ít dùng để chẩn đoán |
Đo tại nhà tiện và rẻ hơn, nhưng vì không có sóng não nên không biết chính xác lúc nào người bệnh ngủ, dễ đánh giá thấp mức ngưng thở. Kết quả âm tính tại nhà mà triệu chứng vẫn rõ thì thường phải đo lại tại bệnh viện.
Đồng hồ và nhẫn thông minh đo giấc ngủ cho bức tranh tham khảo, không thay được đo đa ký để chẩn đoán.
Những cảm biến được gắn
- Điện não (EEG): vài điện cực nhỏ dán lên da đầu bằng keo dẫn — để biết đang thức hay ngủ, ngủ giai đoạn nào (N1, N2, N3, REM).
- Điện nhãn (EOG): hai điện cực cạnh mắt — bắt cử động mắt nhanh của giai đoạn REM.
- Điện cơ cằm (EMG): phát hiện trương lực cơ — cơ chùng hẳn là dấu hiệu REM; còn trương lực trong REM gợi ý rối loạn hành vi giấc ngủ REM.
- Điện cơ cẳng chân: đếm cử động chân chu kỳ.
- Điện tim: nhịp và rối loạn nhịp.
- Ống thông mũi và cảm biến nhiệt dưới mũi: đo luồng khí ra vào.
- Hai đai co giãn quanh ngực và bụng: đo gắng sức thở — giúp phân biệt ngưng thở tắc nghẽn (vẫn gắng thở) và trung ương (không gắng thở).
- Kẹp đo oxy ở đầu ngón tay.
- Micro ghi tiếng ngáy, cảm biến tư thế, và camera hồng ngoại quay video suốt đêm.
Một đêm đo diễn ra thế nào
- Buổi tối (thường khoảng 20–21 giờ): đến phòng đo, thay đồ ngủ, kỹ thuật viên giải thích và hỏi về thuốc, giờ ngủ thường ngày.
- Gắn cảm biến: mất khoảng 30–60 phút. Kỹ thuật viên làm sạch da, dán điện cực, cố định dây sao cho có thể trở mình.
- Kiểm tra tín hiệu: được yêu cầu nhắm mở mắt, đảo mắt, nghiến răng, cử động chân, nín thở vài giây — để chắc mọi kênh hoạt động.
- Tắt đèn: ngủ như bình thường. Kỹ thuật viên theo dõi từ phòng bên qua màn hình, có thể nói chuyện qua loa. Cần đi vệ sinh thì gọi, họ tháo một đầu dây.
- Đo "chia đêm" (ở một số nơi): nếu nửa đầu đêm cho thấy ngưng thở rõ, kỹ thuật viên có thể đeo mặt nạ CPAP cho nửa sau để thử mức áp lực.
- Buổi sáng (khoảng 6 giờ): tháo cảm biến, gội đầu cho sạch keo, về. Nếu làm thêm MSLT thì ở lại cả ngày.
Chuẩn bị trước buổi đo
- Gội đầu sạch, không dùng dầu xả, keo, gel, dầu dưỡng tóc — chúng làm điện cực bám kém.
- Không uống cà phê, trà, nước tăng lực từ đầu giờ chiều hôm đó; không uống rượu.
- Tránh ngủ trưa nếu được dặn.
- Tẩy sơn móng ở ngón tay sẽ kẹp đo oxy.
- Mang danh sách thuốc đang dùng; vẫn dùng thuốc như thường trừ khi bác sĩ dặn khác — đừng tự ngừng.
- Mang đồ ngủ thoải mái (hai mảnh tiện hơn váy ngủ), gối quen nếu muốn, sạc điện thoại, thứ thường đọc trước khi ngủ.
- Nam giới để râu dài có thể được hỏi trước, vì râu ảnh hưởng mặt nạ và cảm biến.
"Ngủ thế này thì làm sao ngủ được?"
Đó là câu ai cũng hỏi. Có mấy điều nên biết:
- Không cần ngủ đủ 8 tiếng; vài giờ ngủ là đã đủ dữ liệu cho phần lớn chẩn đoán.
- Ngủ ở chỗ lạ đêm đầu thường kém hơn ở nhà — hiện tượng được gọi là hiệu ứng đêm đầu tiên, mô tả từ thập niên 1960. Người đọc kết quả biết điều này và tính đến nó; nếu cần, bác sĩ cho đo thêm đêm nữa.
- Đa số người, dù lo trước, vẫn ngủ được nhiều hơn họ tưởng.
Đọc kết quả: vài con số chính
| Chỉ số | Nghĩa là gì |
|---|---|
| Tổng thời gian ngủ | Số phút thật sự ngủ, không tính lúc nằm thức |
| Hiệu suất giấc ngủ | Thời gian ngủ chia cho thời gian nằm trên giường; người lớn khoẻ thường từ khoảng 85% trở lên |
| Thời gian vào giấc | Từ lúc tắt đèn đến khi ngủ |
| Tỷ lệ các giai đoạn N1, N2, N3, REM | Cấu trúc giấc ngủ |
| AHI | Số lần ngưng – giảm thở mỗi giờ ngủ; dưới 5 là bình thường ở người lớn |
| Chỉ số thức giấc vi thể | Số lần não "giật mình" ngắn mỗi giờ |
| Oxy thấp nhất | Mức oxy máu thấp nhất trong đêm |
| Chỉ số cử động chân chu kỳ | Số cử động chân mỗi giờ ngủ |
Kết quả được kỹ thuật viên chấm điểm từng đoạn 30 giây theo chuẩn AASM, rồi bác sĩ giấc ngủ đọc và kết luận — thường mất vài ngày. Hãy hẹn lại để bác sĩ giải thích; tự đọc bảng số trên mạng dễ hiểu sai.
Khi nào cần đi khám để được chỉ định đo
- Có người thấy bạn ngừng thở khi ngủ; ngáy to kèm buồn ngủ ban ngày.
- Ngủ gật khi lái xe hoặc khi làm việc cần tỉnh táo.
- Buồn ngủ ban ngày kéo dài trên 3 tháng dù ngủ đủ.
- La hét, đánh đấm, đi lại khi ngủ ở tuổi trưởng thành.
- Mất ngủ kéo dài đã điều trị mà không đỡ.
Nơi hỏi: chuyên khoa hô hấp, tai mũi họng, thần kinh, tâm thần, hoặc đơn vị/trung tâm giấc ngủ của các bệnh viện lớn; trẻ em → bác sĩ nhi.
Góc nhìn hôm nay
Năm 1953, ở Đại học Chicago, Eugene Aserinsky và Nathaniel Kleitman phải dùng máy ghi bút mực chạy giấy suốt đêm mới thấy được giấc ngủ REM. Ngày nay, những chiếc máy cùng nguyên lý gọn trong một hộp nhỏ cạnh giường, nhưng ý tưởng vẫn vậy: muốn hiểu giấc ngủ thì phải nhìn nó khi nó đang diễn ra. Nếu bạn được hẹn đo, hãy coi đó là một đêm ở khách sạn hơi nhiều dây — và là đêm có thể trả lời câu hỏi bạn đã mang theo nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Đo đa ký giấc ngủ là gì?
Là xét nghiệm ghi lại cùng lúc sóng não, cử động mắt, trương lực cơ, nhịp tim, nhịp thở, oxy máu và cử động chân trong một đêm ngủ. Nó giúp chẩn đoán ngưng thở khi ngủ, ngủ rũ và các rối loạn giấc ngủ khác.
Đo đa ký giấc ngủ có đau không?
Không đau và không dùng kim. Các cảm biến được dán lên da hoặc đeo ngoài; khó chịu nhất thường chỉ là phải ngủ với dây nhợ ở một nơi lạ.
Đo giấc ngủ cần chuẩn bị gì?
Gội đầu sạch không dùng dầu xả hay gel, không uống cà phê, trà, rượu từ buổi chiều, mang danh sách thuốc đang dùng và đồ ngủ thoải mái. Vẫn dùng thuốc như thường trừ khi bác sĩ dặn khác.
Đo giấc ngủ tại nhà có chính xác không?
Đo tại nhà phù hợp để chẩn đoán ngưng thở tắc nghẽn mức trung bình – nặng ở người không có bệnh phức tạp. Vì thường không đo sóng não, nó có thể đánh giá thấp bệnh; kết quả bình thường mà triệu chứng rõ thì nên đo lại tại bệnh viện.
Nếu đêm đo không ngủ được thì sao?
Không cần ngủ đủ 8 tiếng; vài giờ ngủ thường đã đủ dữ liệu. Ngủ kém đêm đầu ở chỗ lạ là chuyện thường gặp và người đọc kết quả có tính đến; nếu thiếu dữ liệu, bác sĩ có thể cho đo thêm một đêm.