Ngáy là tiếng rung của các mô mềm ở họng — chủ yếu là màn hầu (vòm miệng mềm), lưỡi gà, đáy lưỡi — khi luồng khí đi qua một đường thở bị hẹp lại lúc ngủ. Phần lớn tiếng ngáy chỉ phiền người nằm cạnh, nhưng ngáy to, đều đặn, kèm những quãng im bặt rồi thở hắt ra và buồn ngủ ban ngày là dấu hiệu nên đi khám vì có thể là ngưng thở khi ngủ.
Tiếng ngáy sinh ra thế nào
Khi thức, các cơ quanh họng giữ đường thở mở. Khi ngủ, nhất là ở giai đoạn ngủ sâu và giai đoạn REM, các cơ này chùng xuống. Lưỡi và màn hầu rơi nhẹ về phía sau, đường thở hẹp lại. Không khí phải đi nhanh hơn qua khe hẹp, làm các mô mềm rung lên như cánh cờ trong gió — đó là tiếng ngáy.
Chỗ rung có thể khác nhau theo người:
- Màn hầu và lưỡi gà: kiểu thường gặp nhất, tiếng trầm, "khò khò", hay rõ hơn khi há miệng.
- Đáy lưỡi: hay xảy ra khi nằm ngửa, lưỡi tụt ra sau.
- Mũi: nghẹt mũi, vách ngăn lệch, polyp làm người ta phải thở miệng, dễ ngáy hơn.
- Amidan và VA to: nguyên nhân hàng đầu khiến trẻ em ngáy.
Ngáy khá phổ biến ở người lớn, nam gặp nhiều hơn nữ, và tăng theo tuổi. Phụ nữ sau mãn kinh ngáy nhiều hơn trước đó.
Những gì làm ngáy nặng hơn
| Yếu tố | Vì sao làm ngáy nhiều hơn |
|---|---|
| Nằm ngửa | Trọng lực kéo lưỡi và màn hầu về phía sau |
| Rượu bia buổi tối | Làm giãn cơ họng mạnh hơn bình thường |
| Thuốc an thần | Cũng làm giãn cơ; hỏi bác sĩ nếu thấy ngáy nặng lên sau khi dùng thuốc |
| Tăng cân, vòng cổ to | Mỡ quanh cổ và lưỡi thu hẹp đường thở |
| Nghẹt mũi, cảm cúm, viêm mũi dị ứng | Phải thở bằng miệng, luồng khí xoáy mạnh hơn |
| Hút thuốc lá | Kích thích, làm phù nề niêm mạc mũi họng |
| Thiếu ngủ | Ngủ bù sâu hơn, cơ giãn nhiều hơn |
| Mang thai (ba tháng cuối) | Niêm mạc mũi phù, tăng cân |
Nhiều người nhận ra mình chỉ ngáy những đêm có nhậu hoặc đang cảm — đó là kiểu ngáy "tình huống", thường lành.
Ngáy lành và ngáy đáng lo
Đây là phần quan trọng nhất. Ngáy đơn thuần (bác sĩ gọi là ngáy nguyên phát) là đường thở hẹp nhưng không tắc. Còn trong ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ, đường thở xẹp hẳn từng đợt, oxy trong máu tụt, não phải đánh thức thoáng qua để thở lại. Hai tình trạng nghe có thể giống nhau với người ngoài, nhưng có vài điểm phân biệt:
| Thường là ngáy đơn thuần | Nên nghĩ tới ngưng thở khi ngủ | |
|---|---|---|
| Nhịp tiếng ngáy | Đều | Ngáy – im bặt vài chục giây – thở hắt, sặc, rồi ngáy tiếp |
| Ban ngày | Tỉnh táo bình thường | Buồn ngủ, ngủ gật khi ngồi yên, khi lái xe |
| Buổi sáng | Không có gì đặc biệt | Khô miệng, đau đầu, cảm giác ngủ không lại sức |
| Ban đêm | Ngủ liền | Thức giấc nhiều lần, tiểu đêm, vã mồ hôi |
| Bệnh kèm | — | Tăng huyết áp khó kiểm soát, rung nhĩ, béo phì |
Bác sĩ hay dùng bảng hỏi STOP-BANG (Frances Chung và cộng sự, 2008) để sàng lọc: ngáy to (Snoring), mệt ban ngày (Tired), có người thấy ngừng thở (Observed), huyết áp cao (Pressure), chỉ số BMI cao, tuổi trên 50 (Age), vòng cổ to (Neck), giới nam (Gender). Càng nhiều mục "có" thì càng nên đo giấc ngủ. Bảng này chỉ để sàng lọc, không thay chẩn đoán.
Trẻ em ngáy: đừng coi là "ngủ say"
Ông bà hay bảo trẻ ngáy là ngủ ngon. Thực ra trẻ khoẻ mạnh ngủ thường thở êm. Trẻ ngáy thường xuyên — nhiều đêm trong tuần, kéo dài nhiều tuần, không phải chỉ khi đang sổ mũi — thì nên được bác sĩ xem, vì nguyên nhân hay gặp là amidan hoặc VA quá phát. Những dấu hiệu khiến cha mẹ nên đưa con đi sớm:
- Ngủ há miệng, ngáy kèm những lúc ngừng thở, thở hổn hển, vặn mình.
- Ngủ ở tư thế lạ: ngửa cổ ra sau, quỳ chổng mông.
- Đái dầm trở lại sau khi đã khô.
- Ban ngày hiếu động, kém tập trung, cáu gắt — ở trẻ, thiếu ngủ hay biểu hiện thành "tăng động" thay vì buồn ngủ.
- Chậm tăng cân.
Nơi khám: bác sĩ nhi, rồi tai mũi họng nhi.
Những cách giảm ngáy có cơ sở
Với ngáy đơn thuần, đã khám và loại trừ ngưng thở, có vài cách thường được bác sĩ gợi ý:
- Nằm nghiêng: nhiều người chỉ ngáy khi nằm ngửa. Mẹo cổ điển là khâu một quả bóng nhỏ vào lưng áo ngủ, hoặc kê gối ôm sau lưng để khó lật ngửa.
- Kê cao đầu giường một chút (kê cả khung, không chỉ chồng gối gập cổ).
- Bớt rượu bia, nhất là trong vài giờ trước khi ngủ.
- Giảm cân nếu thừa cân — ở nhiều người tiếng ngáy giảm rõ.
- Chữa nghẹt mũi: viêm mũi dị ứng, vách ngăn lệch nên khám tai mũi họng; không tự dùng thuốc xịt co mạch kéo dài.
- Bỏ thuốc lá.
Các dụng cụ bán trên mạng — miếng dán mũi, kẹp mũi, gối "chống ngáy", vòng đeo cằm — có cái giúp được một số người, có cái không; bằng chứng nhìn chung yếu. Điều nguy hiểm là dùng chúng để giảm tiếng ngáy mà bỏ qua ngưng thở bên dưới: tiếng nhỏ đi, người nằm cạnh yên, nhưng đường thở vẫn tắc.
Với ngưng thở thật sự, bác sĩ có các cách điều trị riêng như máy thở áp lực dương, máng đẩy hàm do nha sĩ làm, hay phẫu thuật trong một số trường hợp chọn lọc — xem bài về ngưng thở khi ngủ.
Người nằm cạnh: nạn nhân thầm lặng
Tiếng ngáy to có thể đạt mức ồn như tiếng nói chuyện lớn. Người nằm cạnh thường thức giấc nhiều hơn người ngáy. Nhiều cặp vợ chồng giải quyết bằng nút tai, chăn riêng, hoặc ngủ riêng phòng — đó là lựa chọn thực tế, không phải dấu hiệu tình cảm có vấn đề. Nhưng người nằm cạnh cũng là "máy đo" quý nhất: họ là người nghe thấy những quãng im bặt. Nếu vợ hay chồng bảo "có lúc anh không thở", hãy coi đó là thông tin y khoa chứ không phải lời trêu.
Khi nào cần đi khám
- Có người thấy bạn ngừng thở, thở hắt, sặc khi ngủ.
- Buồn ngủ ban ngày, đặc biệt ngủ gật khi lái xe — trường hợp này phải dừng xe nghỉ, và đi khám sớm.
- Ngáy kèm tăng huyết áp, rung nhĩ, đái tháo đường type 2.
- Sáng dậy đau đầu, khô miệng thường xuyên.
- Trẻ ngáy thường xuyên kéo dài nhiều tuần.
Nơi khám: tai mũi họng, hô hấp, hoặc đơn vị giấc ngủ của bệnh viện; trẻ em thì bác sĩ nhi. Một mẹo nhỏ: nhờ người nhà ghi âm hoặc quay lại vài phút tiếng ngáy, có cả đoạn im bặt nếu có, để bác sĩ nghe.
Góc nhìn hôm nay
Từ lâu ngáy bị xem là chuyện để cười, đề tài của tranh biếm hoạ và câu đùa trong nhà. Chỉ từ thập niên 1970–1980, khi phòng đo giấc ngủ phổ biến hơn, giới y khoa mới thấy rằng một phần người ngáy thực ra đang ngạt thở từng đợt suốt đêm. Bài học thực tế: đừng xấu hổ vì ngáy, cũng đừng xem nhẹ nó. Thử nằm nghiêng và bớt rượu một tuần, nhờ người nằm cạnh để ý; nếu có quãng im bặt thì đi đo giấc ngủ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ngủ lại ngáy?
Khi ngủ, cơ quanh họng chùng xuống, lưỡi và màn hầu rơi về sau làm đường thở hẹp lại. Không khí đi qua khe hẹp làm các mô mềm rung lên, tạo ra tiếng ngáy.
Ngáy có phải là bệnh không?
Ngáy đơn thuần thường không phải bệnh, chỉ gây phiền người nằm cạnh. Nhưng ngáy to kèm ngừng thở, thở hắt và buồn ngủ ban ngày có thể là ngưng thở khi ngủ, cần đi khám.
Ngáy khám ở khoa nào?
Người lớn có thể khám tai mũi họng, hô hấp hoặc đơn vị giấc ngủ của bệnh viện. Trẻ em ngáy thường xuyên nên khám bác sĩ nhi trước, sau đó tai mũi họng nhi nếu cần.
Nằm nghiêng có hết ngáy không?
Với nhiều người chỉ ngáy khi nằm ngửa, nằm nghiêng giúp giảm rõ tiếng ngáy. Tuy vậy nó không chữa được ngưng thở khi ngủ, nên nếu có dấu hiệu ngừng thở vẫn cần đi khám.
Trẻ em ngáy có sao không?
Trẻ khoẻ mạnh thường thở êm khi ngủ. Trẻ ngáy nhiều đêm trong tuần, kéo dài nhiều tuần, nhất là kèm ngừng thở hay ngủ há miệng, nên được bác sĩ nhi khám vì có thể do amidan hoặc VA to.