Hội chứng chân không yên: bứt rứt chân mỗi tối, nguyên nhân và khi nào khám

Hội chứng chân không yên là cảm giác khó chịu, bứt rứt, buộc phải cử động chân, xuất hiện hoặc nặng lên khi ngồi yên, nằm nghỉ, đặc biệt vào buổi tối và ban đêm, và dịu đi ngay khi đứng dậy đi lại. Đây là một rối loạn thần kinh có thật, không phải "tại thần kinh yếu"; nó liên quan đến thiếu sắt, di truyền, mang thai, bệnh thận, và chẩn đoán được dựa trên bốn đặc điểm rõ ràng.

Cảm giác ra sao

Người bệnh thường khó tả, và chính điều đó khiến họ ngại đi khám. Những cách diễn đạt hay gặp: "như có kiến bò trong bắp chân", "râm ran, kéo căng, nhức sâu bên trong", "như có dòng điện chạy", "không đau mà khó chịu không chịu được". Cảm giác nằm sâu trong chân chứ không ở ngoài da, hay gặp ở bắp chân nhất, đôi khi lan lên đùi, hiếm hơn là ở tay.

Đặc trưng là không thể ngồi yên: xem phim, ngồi máy bay đường dài, ngồi họp buổi chiều, nằm xuống giường — chân bắt đầu "lên tiếng". Đứng dậy đi vài vòng, duỗi chân, xoa bóp thì đỡ ngay, nhưng nằm xuống lại thì nó quay về. Hệ quả là khó vào giấc, và nhiều người đến bác sĩ với lý do "mất ngủ" chứ không phải vì chân.

Bốn tiêu chí chẩn đoán

Nhóm nghiên cứu quốc tế về hội chứng chân không yên (IRLSSG) đưa ra bộ tiêu chí, cập nhật lần gần nhất năm 2014. Cả bốn đặc điểm cốt lõi phải có:

1. Thôi thúc phải cử động chân, thường kèm cảm giác khó chịu ở chân.
2. Thôi thúc đó bắt đầu hoặc nặng lên khi nghỉ ngơi, nằm hay ngồi yên.
3. Đỡ một phần hoặc hết khi cử động (đi lại, duỗi chân) — ít nhất trong lúc đang cử động.
4. Nặng hơn vào buổi tối, ban đêm so với ban ngày.

Thêm vào đó, các triệu chứng này không được giải thích tốt hơn bằng bệnh khác — ví dụ chuột rút, đau do giãn tĩnh mạch, đau khớp, hay thói quen rung chân vô thức. Đây là lý do chẩn đoán cần bác sĩ: nhiều tình trạng khác trông khá giống.

Lịch sử một cái tên

Bác sĩ người Anh Thomas Willis đã mô tả triệu chứng này từ năm 1672, trong một cuốn sách viết bằng tiếng Latin, kể về những người nằm trên giường mà tay chân bồn chồn không ngủ được. Gần ba thế kỷ sau, năm 1945, nhà thần kinh học Thuỵ Điển Karl-Axel Ekbom mô tả hệ thống và đặt tên restless legs — chân không yên. Vì vậy ngày nay bệnh còn có tên chính thức là bệnh Willis–Ekbom.

Ai hay bị

• Ở các nước châu Âu, Bắc Mỹ, khảo sát ước tính khoảng 5–10% người lớn có triệu chứng; khoảng 2–3% bị ở mức đủ nặng để cần điều trị. Tỷ lệ ở các nước châu Á trong nhiều nghiên cứu thấp hơn.
• Phụ nữ gặp nhiều hơn nam, khoảng gấp đôi.
• Tăng theo tuổi, nhưng có thể bắt đầu từ tuổi trẻ — những người khởi phát sớm thường có người thân cùng bị.
• Phụ nữ mang thai, nhất là ba tháng cuối; thường hết sau sinh.
• Người thiếu sắt, kể cả khi chưa thiếu máu.
• Người suy thận mạn, đang lọc máu.
• Người có bệnh lý thần kinh ngoại biên.

Sắt và não: mảnh ghép quan trọng

Nhiều nghiên cứu hình ảnh não và mô não sau tử vong cho thấy người bị chân không yên có lượng sắt thấp ở một số vùng não, kể cả khi sắt trong máu bình thường. Sắt cần cho việc tạo dopamine, chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến vận động; giả thuyết hiện nay là rối loạn sắt trong não làm hệ dopamine trục trặc, nhất là vào ban đêm khi lượng dopamine vốn thấp nhất trong ngày.

Vì vậy, khi nghi chân không yên, bác sĩ thường cho xét nghiệm sắt dự trữ (ferritin). Điều quan trọng: không tự mua viên sắt uống. Thừa sắt cũng có hại, và một số người có bệnh gây tích sắt. Bổ sung hay không, bằng cách nào, bao lâu là việc của bác sĩ sau khi có kết quả xét nghiệm.

Cử động chân chu kỳ khi ngủ

Phần lớn người bị chân không yên còn có hiện tượng cử động chân chu kỳ khi ngủ: cứ khoảng 20–40 giây chân lại co giật nhẹ một lần, thường là gập cổ chân, co gối, lặp lại hàng chục, hàng trăm lần mỗi đêm. Người bệnh thường không biết; người nằm cạnh thì biết rõ vì bị đá. Mỗi cử động có thể kèm một lần thức giấc thoáng qua, khiến giấc ngủ không sâu.

Những điều tự làm được (bằng chứng ở mức vừa phải)

• Bớt cà phê, rượu, thuốc lá — nhiều người thấy triệu chứng nặng hơn sau khi dùng.
• Vận động vừa sức đều đặn ban ngày; tránh tập quá nặng sát giờ ngủ.
• Xoa bóp bắp chân, duỗi cơ, tắm hoặc ngâm chân nước ấm trước khi ngủ.
• Làm việc cần tập trung lúc tối (ô chữ, đan len, vẽ) — sự chú ý dường như làm triệu chứng dịu lại.
• Chọn ghế lối đi khi đi máy bay, xem phim, để có thể đứng dậy.
• Giữ giờ ngủ đều, tránh thiếu ngủ.

Một điều ít người biết: một số thuốc thông dụng — trong đó có vài loại thuốc chống dị ứng gây buồn ngủ, thuốc chống nôn, thuốc tác động lên tâm thần — có thể làm triệu chứng nặng hơn. Khi đi khám, hãy mang theo danh sách mọi thuốc đang dùng, kể cả thuốc mua không cần đơn, để bác sĩ xem xét. Không tự ngừng thuốc đang được kê.

Điều trị bằng thuốc cho chân không yên có nhiều lựa chọn, nhưng có những cái bẫy riêng (ví dụ triệu chứng có thể nặng lên theo thời gian với một số loại thuốc), nên việc chọn và theo dõi phải do bác sĩ chuyên khoa đảm nhận.

Khi nào cần đi khám

• Bứt rứt chân nhiều tối mỗi tuần, kéo dài vài tuần trở lên, làm khó ngủ.
• Buồn ngủ, mệt mỏi ban ngày vì mất ngủ.
• Người nằm cạnh kể chân bạn giật liên tục trong đêm.
• Đang mang thai và triệu chứng làm mất ngủ nhiều → hỏi bác sĩ sản khoa.
• Có bệnh thận mạn, thiếu máu, tê bì bàn chân.
• Trẻ hay than "đau chân" buổi tối, không ngồi yên được khi đi ngủ → bác sĩ nhi; ở trẻ, chân không yên đôi khi bị nhầm với "đau tăng trưởng" hay tăng động.

Nơi khám người lớn: chuyên khoa thần kinh hoặc đơn vị giấc ngủ của bệnh viện.

Góc nhìn hôm nay

Người bị chân không yên thường đã nghe đủ lời khuyên kiểu "chắc tại căng thẳng", "nằm yên là được". Biết rằng đây là một rối loạn thần kinh có tên, có tiêu chí, có xét nghiệm đi kèm là bước đầu để thôi tự trách mình. Một tuần ghi lại giờ triệu chứng xuất hiện, thứ làm đỡ, thứ làm nặng, cùng danh sách thuốc đang dùng, là bộ hồ sơ tốt nhất để mang đến buổi khám đầu tiên.