Mộng du là khi một người ngồi dậy, đi lại, có khi làm cả những việc phức tạp trong lúc vẫn đang ngủ sâu, sáng ra không nhớ gì. Nó xảy ra khi não thức dậy nửa chừng từ giai đoạn ngủ sâu sóng chậm: vùng điều khiển vận động đã "bật", còn vùng ý thức và phán đoán vẫn ngủ. Mộng du rất hay gặp ở trẻ em và thường tự hết khi lớn; điều cần lo nhất là an toàn trong lúc đi.
Mộng du không phải "đang mơ rồi đi theo giấc mơ"
Cái tên tiếng Việt và tiếng Hán ("mộng du" — đi trong mộng) dễ làm người ta nghĩ người mộng du đang diễn lại giấc mơ. Thực tế ngược lại: mộng du xảy ra chủ yếu trong giai đoạn N3 — ngủ sâu sóng chậm, không phải giai đoạn REM nơi giấc mơ rõ nét nhất. Vì N3 dồn nhiều ở nửa đầu đêm, các cơn mộng du thường rơi vào 1–3 giờ đầu sau khi ngủ.
Đo điện não trong lúc mộng du cho thấy một hình ảnh lạ: một số vùng não có sóng của người thức, những vùng khác vẫn đầy sóng chậm của giấc ngủ sâu. Nói nôm na, người mộng du đang nửa thức nửa ngủ theo nghĩa đen. Giới y khoa xếp mộng du cùng nhóm với lú lẫn khi thức giấc và hoảng sợ ban đêm, gọi chung là các rối loạn thức giấc từ giấc ngủ NREM.
Một cơn mộng du trông như thế nào
- Mắt thường mở, nhìn đờ đẫn, "nhìn xuyên qua" người khác.
- Động tác vụng về hơn lúc thức, nhưng vẫn mở được cửa, xuống cầu thang, có khi mở tủ lạnh ăn uống.
- Trả lời ú ớ hoặc không đáp; khó đánh thức.
- Kéo dài vài phút, hiếm khi đến nửa giờ; sau đó tự về giường hoặc nằm xuống chỗ khác ngủ tiếp.
- Sáng hôm sau không nhớ, hoặc chỉ nhớ lờ mờ một mảnh.
Ở người lớn, đôi khi có những hành vi phức tạp hơn: ăn uống khi ngủ, nói chuyện dài, thậm chí ra khỏi nhà. Những trường hợp như vậy cần được bác sĩ đánh giá.
Bao nhiêu người mộng du
Nghiên cứu theo dõi trẻ em ở Québec (Canada) của Dominique Petit và cộng sự, đăng trên JAMA Pediatrics năm 2015, cho thấy khoảng gần một phần ba trẻ có ít nhất một lần mộng du trong khoảng từ 2,5 đến 13 tuổi, nhiều nhất ở tuổi tiểu học. Ở người lớn, khảo sát qua điện thoại của Maurice Ohayon và cộng sự trên hơn 15.000 người Mỹ (đăng trên Neurology, 2012) ghi nhận khoảng 3–4% người lớn có mộng du trong năm qua.
Mộng du có tính gia đình rõ rệt. Cũng theo nghiên cứu ở Québec, trẻ có cha hoặc mẹ từng mộng du có nguy cơ cao hơn hẳn, và khi cả cha lẫn mẹ từng mộng du thì nguy cơ còn cao hơn nữa. Cha mẹ nào thấy con mộng du thì nên hỏi lại ông bà — rất có thể chính mình hồi nhỏ cũng từng như vậy.
Điều gì dễ kích hoạt một cơn mộng du
Các nhà nghiên cứu hay mô tả theo kiểu "cần có nền và cần có mồi": nền là cơ địa (di truyền, tuổi), mồi là những gì làm giấc ngủ sâu dồn nhiều hơn hoặc bị đánh thức giữa chừng.
| Nhóm yếu tố | Ví dụ |
|---|---|
| Làm tăng ngủ sâu | Thiếu ngủ, ngủ bù sau nhiều đêm thức khuya, sốt |
| Đánh thức giữa chừng | Bàng quang căng (uống nhiều nước tối), tiếng động, ngưng thở khi ngủ, cử động chân trong đêm |
| Tâm lý | Căng thẳng, lo âu, thay đổi lớn như chuyển nhà, chuyển trường |
| Chất và thuốc | Rượu; một số thuốc tác động lên thần kinh (hỏi bác sĩ nếu mộng du mới xuất hiện sau khi dùng thuốc) |
| Môi trường lạ | Ngủ ở khách sạn, nhà người quen |
Trong phòng thí nghiệm, nhóm của Antonio Zadra và Jacques Montplaisir (Montréal) cho thấy việc thức trắng một đêm rồi để người hay mộng du ngủ bù làm số cơn tăng lên rõ — một bằng chứng gọn gàng rằng thiếu ngủ là mồi mạnh.
Đánh thức người mộng du có nguy hiểm không
Lời đồn "đánh thức người mộng du thì họ sẽ chết, hoá điên hoặc đột quỵ" không có cơ sở. Nhưng nó có một hạt sự thật: người bị đánh thức đột ngột thường lú lẫn, hoảng sợ, có thể phản ứng mạnh, vung tay vì tưởng bị tấn công.
Cách được khuyên:
- Giữ bình tĩnh, nói nhỏ nhẹ.
- Dẫn dắt nhẹ nhàng người đó về giường, không kéo giật, không la mắng.
- Không cố đánh thức trừ khi họ sắp gặp nguy hiểm.
- Sáng hôm sau đừng trêu chọc hay làm trẻ xấu hổ; trẻ không cố ý, và áp lực làm tình trạng nặng hơn.
Giữ an toàn trong nhà
Phần lớn tai nạn khi mộng du là ngã, va đập, đi ra đường. Một danh sách thực tế:
- Khoá cửa ra vào, cửa ban công; khoá cửa sổ hoặc lắp thanh chặn, nhất là nhà cao tầng.
- Chặn đầu cầu thang bằng cửa chắn.
- Không cho người hay mộng du ngủ tầng trên giường tầng.
- Dọn đồ vướng, dây điện trên lối đi; cất dao, kéo, chìa khoá xe.
- Gắn chuông nhỏ ở cửa phòng để người nhà nghe khi cửa mở.
- Đi du lịch, ngủ khách sạn thì chọn phòng tầng thấp nếu được, nhắc người đi cùng.
Với trẻ mộng du vào giờ khá cố định, một số bác sĩ gợi ý cách "đánh thức theo lịch": đánh thức nhẹ trẻ khoảng 15–30 phút trước giờ cơn hay xảy ra, liên tục vài tuần. Bằng chứng chủ yếu từ các báo cáo nhỏ; nên làm theo hướng dẫn của bác sĩ nhi.
Mộng du khác rối loạn hành vi giấc ngủ REM thế nào
Ở người lớn tuổi, có một tình trạng hay bị gọi nhầm là "mộng du": rối loạn hành vi giấc ngủ REM, được Carlos Schenck và Mark Mahowald (Minnesota) mô tả năm 1986. Ở đây cơ chế liệt cơ của REM bị hỏng, người bệnh diễn lại giấc mơ — đấm, đá, la hét, thường là giấc mơ bị tấn công — và có thể làm người nằm cạnh bị thương.
| Mộng du | Rối loạn hành vi giấc ngủ REM | |
|---|---|---|
| Tuổi hay gặp | Trẻ em, người trẻ | Người trên 50, nam nhiều hơn |
| Giờ trong đêm | Nửa đầu đêm | Nửa sau đêm |
| Giai đoạn ngủ | N3 (ngủ sâu) | REM |
| Mắt | Thường mở | Thường nhắm |
| Rời giường | Thường đi lại | Ít khi rời giường |
| Nhớ giấc mơ | Thường không | Hay kể lại được giấc mơ khớp với hành động |
Rối loạn hành vi giấc ngủ REM cần được khám chuyên khoa thần kinh, vì nó có liên quan với một số bệnh thoái hoá thần kinh về sau.
Khi nào cần đi khám
- Mộng du gây thương tích cho chính mình hoặc người khác, hoặc có hành vi nguy hiểm (ra khỏi nhà, lại gần cửa sổ, cầm vật sắc, lái xe).
- Mộng du xuất hiện lần đầu ở tuổi trưởng thành, hoặc tăng lên rõ.
- Xảy ra nhiều lần mỗi tuần, làm cả nhà mất ngủ.
- Kèm ngáy to, ngừng thở khi ngủ, cử động chân nhiều.
- Người lớn tuổi đánh đấm, la hét khi ngủ.
Nơi khám: trẻ em → bác sĩ nhi; người lớn → chuyên khoa thần kinh, tâm thần hoặc đơn vị giấc ngủ của bệnh viện. Một đoạn video quay bằng điện thoại lúc cơn xảy ra giúp bác sĩ rất nhiều.
Góc nhìn hôm nay
Văn chương từng biến người mộng du thành nhân vật bí ẩn — vở nhạc kịch La sonnambula của Vincenzo Bellini (1831) kể về cô gái mộng du bị nghi oan. Ngày nay ta biết đó là một trạng thái lưng chừng của não, phổ biến ở trẻ và thường qua đi theo tuổi. Nếu trong nhà có người mộng du, việc quan trọng nhất không phải tìm cách "chữa" ngay mà là ngủ đủ, giờ giấc đều và làm cho căn nhà an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Mộng du là gì?
Mộng du là khi một người đi lại hoặc làm việc trong lúc vẫn đang ngủ sâu, sáng ra không nhớ. Nó xảy ra khi não thức dậy nửa chừng từ giai đoạn ngủ sâu sóng chậm, thường trong vài giờ đầu sau khi ngủ.
Vì sao trẻ em hay bị mộng du?
Trẻ có nhiều giấc ngủ sâu hơn người lớn và hệ thần kinh còn đang hoàn thiện, nên dễ thức nửa chừng. Di truyền cũng đóng vai trò lớn. Phần lớn trẻ hết mộng du khi lớn lên.
Có nên đánh thức người đang mộng du không?
Đánh thức không gây chết hay hoá điên như lời đồn, nhưng người bị đánh thức đột ngột dễ lú lẫn, hoảng hốt. Tốt nhất là nói nhỏ nhẹ và dẫn họ về giường, chỉ đánh thức khi họ sắp gặp nguy hiểm.
Mộng du có nguy hiểm không?
Bản thân mộng du thường không hại sức khoẻ, nhưng người mộng du có thể ngã, va đập hoặc ra khỏi nhà. Cần khoá cửa, chặn cầu thang, không ngủ giường tầng trên, và đi khám nếu có thương tích hoặc hành vi nguy hiểm.
Người lớn mộng du có cần đi khám không?
Nên khám nếu mộng du mới xuất hiện ở tuổi trưởng thành, xảy ra thường xuyên, gây nguy hiểm, hoặc kèm ngáy và ngừng thở. Bác sĩ chuyên khoa thần kinh, tâm thần hoặc đơn vị giấc ngủ sẽ tìm yếu tố kích hoạt.