Nghiến răng khi ngủ: nguyên nhân, dấu hiệu và cách bảo vệ răng

Nghiến răng khi ngủ là hoạt động co cơ nhai lặp đi lặp lại trong đêm — nghiến qua lại hoặc cắn siết chặt hai hàm — mà người ngủ không hay biết. Nó thường gắn với những lần thức giấc thoáng qua trong giấc ngủ, và hay đi cùng căng thẳng, ngủ ngáy, ngưng thở khi ngủ, cà phê, rượu, thuốc lá. Hậu quả chính là mòn răng, mỏi hàm, đau đầu buổi sáng; cách bảo vệ răng phổ biến nhất là máng nhai do nha sĩ làm riêng.

Nghiến răng khi ngủ khác nghiến răng ban ngày

Năm 2013 và cập nhật năm 2018, một nhóm chuyên gia quốc tế do Frank Lobbezoo (Amsterdam) đứng đầu đã thống nhất cách gọi: nghiến răng (bruxism) là hoạt động của cơ nhai chứ không nhất thiết là bệnh, và chia làm hai loại:

Cách nhìn này quan trọng: vài lần nghiến răng nhẹ trong đêm có ở rất nhiều người và không gây hại gì. Chỉ khi nó gây ra hậu quả — mòn răng, đau, gãy miếng trám — mới cần can thiệp.

Bao nhiêu người nghiến răng

Các khảo sát ước tính khoảng 8% người lớn nghiến răng khi ngủ thường xuyên đến mức người nằm cạnh nghe thấy; tỷ lệ cao hơn ở trẻ em và giảm dần theo tuổi. Nam và nữ gặp gần như ngang nhau. Vì dựa vào tự khai báo hoặc người nằm cạnh kể lại, con số thật có thể khác.

Ở trẻ em, nghiến răng khi ngủ rất phổ biến, đặc biệt trong giai đoạn thay răng, và đa số tự giảm khi lớn.

Vì sao lại nghiến răng khi ngủ

Từng có thời người ta tin nghiến răng là do hai hàm "cắn lệch" — răng không khớp nên cơ hàm tự tìm chỗ ăn khớp. Các nghiên cứu về sau không ủng hộ giả thuyết này: mài chỉnh khớp cắn không làm giảm nghiến răng. Ngày nay, giới nghiên cứu nhìn nghiến răng khi ngủ chủ yếu là chuyện của hệ thần kinh trung ương và giấc ngủ.

Chuỗi sự kiện được đo trong phòng thí nghiệm

Nhóm của Gilles Lavigne (Montréal) đã đo kỹ diễn biến trước mỗi đợt nghiến. Thứ tự thường là: hệ thần kinh giao cảm tăng hoạt động → sóng não chuyển nhanh lên trong vài giây (một lần thức giấc vi thể) → nhịp tim tăng → cơ hàm bắt đầu co nhịp nhàng. Nói cách khác, nghiến răng thường là phần cuối của một lần não "giật mình" rất ngắn mà người ngủ không nhận ra.

Những yếu tố liên quan

• Căng thẳng, lo âu: liên quan được ghi nhận nhiều, dù không phải ai căng thẳng cũng nghiến răng.
• Ngáy và ngưng thở khi ngủ: mỗi lần đường thở xẹp, não đánh thức thoáng qua, và cơn nghiến có thể đi kèm. Một số nhà nghiên cứu cho rằng ở những người này, cử động hàm có thể góp phần mở lại đường thở — giả thuyết còn đang được kiểm chứng.
• Cà phê, rượu, thuốc lá: nghiên cứu quan sát cho thấy người dùng nhiều có tỷ lệ nghiến răng cao hơn.
• Trào ngược dạ dày – thực quản ban đêm.
• Một số thuốc tác động lên thần kinh: nếu nghiến răng xuất hiện sau khi bắt đầu thuốc mới, hãy báo bác sĩ kê đơn, đừng tự ngừng.
• Di truyền: hay gặp trong cùng gia đình.

Lời đồn "nghiến răng là do giun" phổ biến ở Việt Nam. Hiện chưa có bằng chứng tốt cho thấy giun sán là nguyên nhân của nghiến răng ở trẻ. Tẩy giun theo lịch là việc nên làm vì lý do khác; không nên coi đó là cách chữa nghiến răng.

Dấu hiệu bạn đang nghiến răng khi ngủ

• Người nằm cạnh nghe tiếng ken két, cọt kẹt.
• Sáng dậy mỏi hàm, cứng hàm, há miệng hơi khó.
• Đau đầu âm ỉ vùng thái dương buổi sáng, giảm dần trong ngày.
• Răng ê buốt khi ăn lạnh, mặt nhai mòn phẳng, mẻ cạnh răng cửa.
• Miếng trám, mão răng hay bị bể.
• Vết hằn răng ở mép lưỡi, đường trắng ở mặt trong má.
• Cơ hàm hai bên to ra (cơ cắn phì đại).

Nhiều người chỉ biết mình nghiến răng khi đi khám răng định kỳ và nha sĩ chỉ ra các vết mòn.

Bảo vệ răng: những cách có cơ sở

Máng nhai (máng chống nghiến)

Một tấm nhựa cứng ôm hàm răng, do nha sĩ lấy dấu và làm riêng. Máng nhai không làm hết nghiến răng, nhưng chịu lực thay cho răng: răng mòn ít hơn, miếng trám ít bể hơn, nhiều người thấy hàm đỡ mỏi. Máng mềm mua sẵn ở hiệu thuốc thì không khuyến khích dùng lâu dài vì có thể khiến một số người nhai cắn nhiều hơn, và không vừa khớp.

Lưu ý: nếu bạn ngáy to hoặc nghi ngưng thở khi ngủ, hãy nói với nha sĩ — một số loại máng có thể ảnh hưởng đến đường thở, và ngược lại, máng đẩy hàm dùng trong điều trị ngưng thở lại là loại khác hẳn.

Giảm các yếu tố làm nặng

• Bớt cà phê, trà đặc sau buổi trưa; bớt rượu buổi tối; bỏ thuốc lá.
• Xử lý căng thẳng: vận động đều, thư giãn trước khi ngủ.
• Ban ngày tập để ý thói quen: "môi khép, răng hở, lưỡi nằm yên" — hai hàm không chạm nhau khi không nhai. Thói quen gồng hàm ban ngày hay kéo theo ban đêm.
• Chườm ấm và xoa nhẹ cơ hàm khi mỏi.

Những gì cần bác sĩ quyết định

Với ca nặng, đau cơ hàm hoặc khớp thái dương – hàm kéo dài, bác sĩ có thể cân nhắc các biện pháp khác như vật lý trị liệu, tiêm thuốc vào cơ cắn trong một số trường hợp, hoặc điều trị bệnh nền như ngưng thở khi ngủ. Những quyết định này thuộc về nha sĩ và bác sĩ, không tự làm.

Trẻ em nghiến răng

Trẻ nghiến răng khi ngủ là chuyện khá thường gặp và thường tự giảm. Cha mẹ nên:

• Cho trẻ khám răng định kỳ để nha sĩ theo dõi mức mòn.
• Để ý xem trẻ có ngáy, ngủ há miệng, ngừng thở không — đây là điều đáng lo hơn tiếng nghiến; nếu có thì đưa trẻ khám bác sĩ nhi.
• Giữ giờ ngủ đều, một khoảng thời gian yên tĩnh trước khi ngủ.

Khi nào cần đi khám

• Răng ê buốt, mòn, mẻ; miếng trám hay bể → nha khoa.
• Đau hàm, đau khớp thái dương – hàm, há miệng khó hoặc kêu lục cục kéo dài → nha khoa hoặc răng hàm mặt.
• Nghiến răng kèm ngáy to, ngừng thở, buồn ngủ ban ngày → khám thêm hô hấp, tai mũi họng hoặc đơn vị giấc ngủ.
• Nghiến răng mới xuất hiện sau khi dùng thuốc mới → báo bác sĩ kê đơn.
• Trẻ nghiến răng kèm ngáy, ngừng thở → bác sĩ nhi.

Góc nhìn hôm nay

Thành ngữ "nghiến răng chịu đựng" có mặt trong nhiều thứ tiếng — người xưa đã nhận ra mối nối giữa hàm siết chặt và căng thẳng. Khoa học hiện đại thêm một vế: ban đêm, hàm siết còn gắn với những lần não giật mình mà ta không biết. Nếu sáng nào cũng mỏi hàm, một buổi khám răng và một câu hỏi cho người nằm cạnh ("Anh/em có nghe tiếng ken két hay tiếng ngáy không?") là bước đầu tiên hợp lý.