Nói mơ khi ngủ: vì sao lại nói trong lúc ngủ và có đáng lo không

Nói mơ (nói khi đang ngủ) là hiện tượng rất phổ biến, nhất là ở trẻ em, và trong hầu hết trường hợp vô hại. Nó có thể xảy ra ở mọi giai đoạn ngủ: lúc ngủ nông thường là tiếng lầm bầm khó nghe, lúc ngủ REM có thể là câu rõ ràng, đôi khi như đang cãi nhau. Lời nói mơ không phải "lời thật lòng" và không nên coi là bằng chứng gì. Chỉ cần đi khám khi nói mơ kèm la hét, đánh đấm, ngừng thở hay mới xuất hiện ở tuổi trung niên trở đi.

Nói mơ phổ biến tới đâu

Trong y văn, nói mơ có tên là somniloquy (tiếng Latin: somnus – giấc ngủ, loqui – nói). Các khảo sát ở nhiều nước cho thấy:

• Phần lớn người lớn từng nói mơ ít nhất một lần trong đời (thường do người khác kể lại).
• Trẻ em nói mơ nhiều hơn người lớn rõ rệt; ở tuổi mẫu giáo – tiểu học, nhiều trẻ nói mơ vài lần mỗi tuần.
• Tần suất giảm dần theo tuổi; người nói mơ thường xuyên ở tuổi trưởng thành chỉ chiếm một phần nhỏ.

Con số cụ thể chênh nhau nhiều giữa các nghiên cứu, vì hầu hết người nói mơ không biết mình nói — số liệu phụ thuộc vào chuyện họ có ngủ cùng ai không.

Vì sao lại nói khi đang ngủ

Lời nói là một chuỗi vận động phức tạp: phổi, thanh quản, lưỡi, môi phải phối hợp. Khi ngủ, các chương trình vận động này phần lớn bị kìm lại. Nói mơ xảy ra khi sự kìm hãm đó lỏng ra trong chốc lát:

• Lúc chuyển giai đoạn hoặc thức giấc thoáng qua trong giấc ngủ NREM: hay là tiếng lầm bầm, từ rời rạc, câu cụt.
• Trong giấc ngủ REM: lúc này cơ bắp bị "cắt điện", nhưng đôi khi lời nói vẫn lọt ra, nghe rõ hơn và có cảm xúc hơn, như đang nói theo giấc mơ.

Nói mơ có tính gia đình: nghiên cứu trên các cặp song sinh ở Phần Lan (Hublin và cộng sự, 1998) cho thấy yếu tố di truyền góp phần đáng kể. Nó cũng hay đi kèm các hiện tượng khác của giấc ngủ: mộng du, hoảng sợ ban đêm ở trẻ, nghiến răng.

Người ta nói gì khi ngủ

Câu hỏi nghe như chuyện vui nhưng đã có một nghiên cứu nghiêm túc. Nhóm của bác sĩ Isabelle Arnulf tại bệnh viện Pitié-Salpêtrière (Paris) phân tích hàng trăm đoạn lời nói được ghi âm trong phòng đo giấc ngủ của hơn hai trăm người lớn — phần lớn có rối loạn hành vi giấc ngủ REM hoặc mộng du — và công bố trên tạp chí Sleep năm 2017. Một số điều họ thấy:

• Phần lớn là tiếng lầm bầm, thì thầm, cười, la — chỉ một phần là câu nghe rõ.
• Trong các câu rõ, giọng điệu tiêu cực (cãi nhau, phản đối, xúc phạm) xuất hiện khá nhiều; từ hay gặp nhất là "không".
• Câu nói khi ngủ thường đúng ngữ pháp, có lượt ngừng như đang đợi người khác đáp — như một nửa cuộc hội thoại.

Kết quả này đến từ nhóm người có bệnh lý giấc ngủ, nên chưa chắc đại diện cho người nói mơ bình thường. Nhưng nó gợi ý một điều: khi ngủ, vùng ngôn ngữ của não vẫn hoạt động khá trọn vẹn.

Một chuyện bên lề: ở New York thập niên 1960, nhạc sĩ Dion McGregor nổi tiếng vì những đoạn nói mơ dài, kể chuyện có đầu có đuôi. Bạn cùng phòng ghi âm lại, và năm 1964 các đoạn ghi âm được phát hành thành đĩa. Đó là trường hợp rất hiếm, không phải điển hình.

Lời nói mơ có đáng tin không

Trong phim ảnh, người vợ nghe chồng nói mơ gọi tên ai đó là bắt đầu một bi kịch. Thực tế:

• Lời nói mơ thường rời rạc, lẫn lộn, ghép từ những mảnh ký ức, tên người quen, chuyện trong ngày, phim vừa xem.
• Người nói không kiểm soát nội dung và không nhớ khi tỉnh dậy.
• Không có bằng chứng khoa học nào cho thấy người ta "nói thật" khi ngủ hơn khi thức.

Vì vậy đừng tra hỏi người khác về điều họ nói khi ngủ, cũng đừng tự dằn vặt vì đã nghe được gì đó. Nó gần với một giấc mơ lọt ra ngoài hơn là một lời thú nhận.

Trẻ con nói mơ: cha mẹ nên làm gì

Trẻ nói mơ, cười trong mơ, khóc ú ớ vài câu rồi ngủ tiếp là chuyện thường. Cha mẹ có thể:

1. Không cần đánh thức, không cần "trả lời" để bắt chuyện — làm vậy dễ khiến trẻ thức hẳn.
2. Giữ giờ ngủ đều đặn, tránh để trẻ quá mệt, vì thiếu ngủ làm nói mơ nhiều hơn.
3. Để ý xem trẻ có ngáy, ngủ há miệng, ngừng thở không — những thứ này đáng lo hơn tiếng nói mơ.
4. Nếu trẻ thét lên, ngồi bật dậy, mắt mở hoảng loạn trong nửa đầu đêm và không nhận ra cha mẹ, đó nhiều khả năng là hoảng sợ ban đêm, một hiện tượng khác — giữ an toàn cho trẻ và hỏi bác sĩ nhi nếu xảy ra thường xuyên.

Khi nói mơ là dấu hiệu của chuyện khác

Khi nào cần đi khám

• Nói mơ kèm la hét, đánh đấm, làm mình hoặc người nằm cạnh bị thương.
• Nói mơ mới xuất hiện hoặc tăng rõ ở tuổi trung niên trở đi.
• Kèm ngáy to, ngừng thở, buồn ngủ ban ngày.
• Kèm ác mộng lặp lại, sợ đi ngủ, hoặc sau một biến cố gây sang chấn.
• Trẻ có các cơn hoảng sợ ban đêm thường xuyên.

Nơi khám: người lớn → chuyên khoa thần kinh, tâm thần hoặc đơn vị giấc ngủ của bệnh viện; trẻ em → bác sĩ nhi. Một đoạn ghi âm hoặc video ngắn bằng điện thoại sẽ giúp bác sĩ hiểu rõ hơn bất cứ mô tả nào.

Góc nhìn hôm nay: sống chung với người nói mơ

Nếu người nằm cạnh nói mơ nhiều làm bạn thức giấc, các cách thực tế nhất là nút tai, tiếng nền đều đều, hoặc thoả thuận ngủ riêng vào những giai đoạn căng thẳng. Người nói mơ thì có thể giảm bớt bằng ngủ đủ, giờ giấc đều, bớt rượu buổi tối. Và nếu bạn tò mò mình nói gì, các ứng dụng ghi âm khi ngủ có thể cho bạn nghe — chỉ cần nhớ đừng đọc ra ý nghĩa sâu xa nào từ đó.