Cả nhà ngủ chung hay mỗi người một phòng không có đúng sai tuyệt đối – đó là lựa chọn mà mỗi nền văn hoá trả lời một cách. Phần lớn gia đình trên thế giới, nhất là ở châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh, có truyền thống ngủ chung phòng hoặc chung giường với con nhỏ; còn ở nhiều nước phương Tây, cho trẻ ngủ phòng riêng từ sớm là chuẩn mực phổ biến trong thế kỷ 20. Riêng với trẻ dưới một tuổi, khuyến cáo y khoa hiện nay có những điểm cụ thể về an toàn cần biết.
Ngủ chung là nếp phổ biến của loài người
Trong phần lớn lịch sử, cả nhà ngủ chung là chuyện đương nhiên: nhà một gian, ít giường, một bếp lửa giữ ấm cho tất cả. Ở châu Âu trung cổ, cả gia đình, có khi cả người làm và khách, ngủ chung trên một tấm đệm rơm lớn. Ở Việt Nam xưa, ông bà ngủ với cháu, anh chị em nằm chung một giường, một phản là cảnh quen thuộc; nhà sàn của nhiều dân tộc miền núi thì cả đại gia đình ngủ trên một sàn chung, chia theo màn.
Các khảo sát xuyên văn hoá về giấc ngủ của trẻ nhỏ, như của nhà tâm lý học Jodi Mindell và cộng sự (2010) ở 17 quốc gia, cho thấy tỉ lệ cha mẹ ngủ chung phòng với con nhỏ ở các nước châu Á cao hơn hẳn các nước phương Tây.
Nhật Bản: ngủ hình chữ "xuyên"
Người Nhật có một cụm từ đẹp: kawa no ji – "hình chữ 川" (chữ xuyên, nghĩa là con sông). Cha và mẹ là hai nét dài hai bên, đứa con là nét ngắn ở giữa, cả nhà nằm trên những tấm nệm futon trải cạnh nhau. Với nhiều gia đình Nhật, ngủ chung với con kéo dài đến tuổi đi học, coi đó là cách tạo gắn bó.
Người Maya và câu hỏi "sao lại để con ngủ một mình"
Năm 1992, nhà tâm lý học Gilda Morelli, Barbara Rogoff và cộng sự so sánh cách sắp xếp chỗ ngủ ở các gia đình người Maya ở Guatemala với các gia đình trung lưu ở Mỹ. Tất cả các bà mẹ Maya trong nghiên cứu đều ngủ cùng con nhỏ. Khi được kể rằng ở Mỹ nhiều em bé ngủ một mình trong phòng riêng, nhiều bà mẹ Maya tỏ ra ngạc nhiên và thương cảm, coi đó gần như là bỏ mặc trẻ. Ngược lại, nhiều cha mẹ Mỹ trong nghiên cứu coi cho con ngủ riêng là cách dạy con tự lập.
Nghiên cứu này hay được dẫn vì nó cho thấy cùng một việc có thể mang hai ý nghĩa đạo đức ngược nhau tuỳ văn hoá: với người này là yêu thương, với người kia là làm hư con.
Phương Tây và phòng riêng cho trẻ
Ở châu Âu và Bắc Mỹ, phòng riêng cho trẻ (nursery) trước hết là đặc quyền của nhà giàu có nhiều phòng. Từ thế kỷ 19 sang thế kỷ 20, khi nhà ở rộng hơn và các sách nuôi dạy con nhấn mạnh tính tự lập, kỷ luật giờ giấc, việc cho trẻ ngủ phòng riêng từ sớm trở thành chuẩn mực của tầng lớp trung lưu ở nhiều nước. Ngày nay ở chính các nước này, quan điểm đã đa dạng hơn: có gia đình ngủ riêng, có gia đình ngủ chung phòng, có gia đình linh hoạt theo tuổi con.
| Nơi | Nếp phổ biến (khái quát) | Ý nghĩa được gán |
|---|---|---|
| Nhật Bản | Cả nhà nằm futon cạnh nhau, "hình chữ xuyên" | Gắn bó, gần gũi |
| Người Maya ở Guatemala | Mẹ ngủ cùng con nhỏ | Ngủ riêng bị coi gần như bỏ mặc |
| Bắc Mỹ, nhiều nước Tây Âu thế kỷ 20 | Trẻ ngủ phòng riêng từ sớm | Tự lập, kỷ luật |
| Việt Nam | Ngủ chung phòng, chung giường phổ biến; ông bà hay ngủ cùng cháu | Tình thân, tiện chăm sóc, nhà chật |
Bảng trên là khái quát; trong mỗi nước luôn có rất nhiều cách khác nhau.
Ở Việt Nam hôm nay
Trong nhiều gia đình Việt, đặc biệt ở căn hộ thành phố, con nhỏ ngủ chung giường hoặc chung phòng với bố mẹ đến tuổi mẫu giáo, tiểu học; ông bà ở cùng thì cháu hay "theo" ông bà. Lý do vừa là tình cảm, vừa là thực tế: nhà ít phòng, tiện cho bú đêm, tiện trông khi con ốm. Khi con lớn, chuyện tách giường, tách phòng thường diễn ra dần dần. Còn nỗi sợ ngủ một mình của trẻ là một đề tài riêng, cần nói kỹ ở chỗ khác.
Với trẻ dưới một tuổi: khuyến cáo ngủ an toàn
Đây là phần duy nhất trong bài có khuyến cáo y khoa cụ thể. Theo khuyến cáo của Viện Hàn lâm Nhi khoa Mỹ (AAP) về ngủ an toàn cho trẻ sơ sinh:
- Trẻ nên ngủ nằm ngửa, trên mặt phẳng chắc, trong nôi hoặc cũi riêng, chỗ nằm trống – không gối, không chăn rời, không thú bông.
- Khuyến khích ngủ chung phòng với cha mẹ, lý tưởng là trong khoảng sáu tháng đầu, nhưng không ngủ chung giường.
- Nguy cơ tăng rõ khi ngủ chung giường trong các tình huống: người lớn đã uống rượu bia, dùng thuốc gây buồn ngủ, hút thuốc; ngủ chung trên sofa, ghế bành; trẻ sinh non, nhẹ cân; giường có nhiều chăn gối mềm.
Lý do của khuyến cáo là giảm nguy cơ ngạt thở và đột tử ở trẻ sơ sinh. Bài này không phán cha mẹ ngủ chung là đúng hay sai; nhiều gia đình có hoàn cảnh riêng. Điều nên làm là biết rõ khuyến cáo, biết các tình huống rủi ro cao, và hỏi bác sĩ nhi về cách sắp xếp chỗ ngủ an toàn nhất cho con mình.
Vợ chồng ngủ riêng: chuyện của người lớn
Một mặt khác của câu hỏi "chung hay riêng" là các cặp vợ chồng. Ở nhiều nơi, vợ chồng ngủ riêng giường, riêng phòng từng bị coi là dấu hiệu rạn nứt. Ngày nay, khi một người ngáy to hay hai người lệch giờ làm, ngày càng nhiều cặp chọn ngủ riêng để cả hai ngủ đủ, rồi dành thời gian gần nhau vào lúc khác. Giữa hai cực ấy còn có cách của người Bắc Âu: chung giường, riêng chăn. Riêng chuyện ngáy to, nếu kèm có người thấy ngừng thở khi ngủ hay ban ngày buồn ngủ nhiều, nên đi khám chuyên khoa hô hấp hoặc tai mũi họng.
Góc nhìn hôm nay
Hiểu rằng mỗi nền văn hoá có cách riêng giúp cha mẹ bớt áp lực bởi những lời khuyên trái ngược trên mạng. Câu hỏi đáng đặt ra không phải "chuẩn là gì" mà là: cách sắp xếp này có an toàn cho bé không, cả nhà có ngủ đủ không, và có hợp với hoàn cảnh nhà mình không. Muốn đọc thêm, các công trình của Barbara Rogoff về phát triển trẻ em trong bối cảnh văn hoá là nguồn rất tốt; khuyến cáo ngủ an toàn của AAP có bản tóm tắt phổ thông, và bác sĩ nhi của con là người tư vấn sát nhất.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho con ngủ chung với bố mẹ không?
Không có câu trả lời chung cho mọi nền văn hoá. Với trẻ dưới một tuổi, Viện Hàn lâm Nhi khoa Mỹ khuyến cáo ngủ chung phòng nhưng không chung giường, bé nằm ngửa trong nôi riêng; cha mẹ nên hỏi bác sĩ nhi.
Người Nhật ngủ chung với con thế nào?
Nhiều gia đình Nhật nằm trên futon cạnh nhau theo kiểu "kawa no ji" – hình chữ xuyên 川: cha mẹ hai bên, con ở giữa. Nếp này có thể kéo dài tới khi con đi học.
Vì sao người phương Tây cho con ngủ riêng từ sớm?
Ở nhiều nước phương Tây thế kỷ 20, nhà rộng hơn và sách nuôi dạy con đề cao tự lập, giờ giấc, nên phòng riêng cho trẻ thành chuẩn mực trung lưu. Ngày nay quan điểm ở đó đã đa dạng hơn.
Khi nào ngủ chung giường với trẻ sơ sinh nguy hiểm nhất?
Theo khuyến cáo AAP, nguy cơ cao khi người lớn đã uống rượu bia, dùng thuốc gây buồn ngủ, hút thuốc, khi ngủ trên sofa, khi trẻ sinh non hoặc nhẹ cân, và khi giường nhiều chăn gối mềm.
Vợ chồng ngủ riêng có sao không?
Nhiều cặp chọn ngủ riêng vì một người ngáy hay lệch giờ làm, để cả hai ngủ đủ. Đó là lựa chọn của mỗi nhà; nếu lý do là ngáy to kèm ngừng thở khi ngủ thì nên đi khám.