Chiếc võng ra đời ở châu Mỹ: người Taíno vùng biển Caribe ngủ trên những tấm lưới đan từ sợi bông, gọi là hamaca, và Columbus đã ghi lại điều đó trong chuyến đi năm 1492. Từ đó võng theo tàu buồm đi khắp thế giới. Ở Việt Nam, võng có mặt từ cung đình tới ruộng vườn, và miền Tây Nam Bộ là nơi chiếc võng gắn với đời sống thường ngày rõ nhất.
Người Taíno và chữ "hamaca"
Người Taíno sống trên các đảo lớn vùng Caribe như Hispaniola (nay là Haiti và Cộng hoà Dominica), Cuba, Puerto Rico. Khí hậu nóng ẩm, mặt đất nhiều côn trùng, rắn rết; một tấm lưới treo giữa hai cột nhà hoặc hai thân cây giữ người ngủ cách xa mặt đất, thoáng khí từ mọi phía. Người ta còn kể có nơi đốt một đống lửa nhỏ bên dưới võng để sưởi và xua muỗi.
Trong nhật ký chuyến đi đầu tiên năm 1492, Columbus tả những chiếc giường của người bản địa giống như tấm lưới bằng bông. Người Tây Ban Nha mượn luôn tên gọi bản địa thành hamaca, và chữ này đi vào tiếng Anh thành hammock. Trước khi người châu Âu tới, võng đã có mặt ở nhiều tộc người khắp vùng Amazon và Trung Mỹ, mỗi nơi đan bằng sợi khác nhau: bông, sợi vỏ cây, sợi cọ.
Võng lên tàu buồm
Người châu Âu nhanh chóng nhận ra võng hợp với đời đi biển. Trên con tàu chật chội, võng treo dưới boong, ban ngày cuộn lại cho gọn. Tàu chòng chành thì võng đưa theo, người nằm trong ít bị hất ngã hơn nằm trên sàn. Hải quân Anh đưa võng vào dùng cho thuỷ thủ từ cuối thế kỷ 16, và nó ở lại trên tàu chiến hàng trăm năm. Khi có trận đánh, võng cuộn chặt có khi được chèn quanh mạn tàu để đỡ mảnh vụn.
Từ tàu buồm, võng lan vào đời sống trên bờ ở nhiều nơi. Vùng Đông Bắc Brazil và bán đảo Yucatán của Mexico là hai nơi đến nay vẫn có rất nhiều gia đình ngủ võng hằng đêm thay cho giường; nhà xây sẵn móc treo võng trong mọi phòng.
Võng ở Việt Nam: từ võng lọng tới võng dù
Ở Việt Nam, võng có lịch sử dài với nhiều vai trò. Thời phong kiến, võng không chỉ để ngủ mà còn là phương tiện đi lại: quan lại, người có chức sắc ngồi võng do người khiêng, có lọng che, nên mới có cụm "võng lọng" để chỉ sự vinh hiển. Người đỗ đạt vinh quy bái tổ cũng được đón rước bằng võng.
Trong đời thường, võng là chỗ nằm hóng mát, chỗ ngủ trưa, và là cái nôi đưa của trẻ nhỏ. Tiếng võng kẽo kẹt cùng câu hát ru là hình ảnh quen thuộc của tuổi thơ ở nhiều vùng quê. Chất liệu thay đổi theo thời:
- Võng đay, võng gai: đan từ sợi thực vật, thô ráp, rất bền, nằm mát.
- Võng cói, võng lác: mềm hơn, có ở các vùng trồng cói, trồng lác.
- Võng dù: may từ vải dù tổng hợp, nhẹ, gấp gọn, mau khô – loại phổ biến nhất hiện nay.
- Võng lưới sợi nhựa: thoáng, rẻ, hay gặp ở quán xá.
- Võng xếp khung sắt: có khung tự đứng, không cần cột hay cây, hợp nhà phố.
Miền Tây Nam Bộ: xứ của chiếc võng
Ở đồng bằng sông Cửu Long, chiếc võng gần như có mặt ở mọi nhà. Nhà ven sông thoáng gió, hiên rộng, cây trái nhiều bóng mát – treo võng là chuyện tự nhiên. Người ta treo võng dưới tán dừa, dưới chái bếp, trên ghe xuồng; đi ruộng, đi rẫy mang võng theo nằm nghỉ trưa.
Nét riêng nổi tiếng nhất là quán cà phê võng dọc các quốc lộ miền Tây và Đông Nam Bộ: dãy võng treo song song dưới mái lá, khách là tài xế xe tải, người đi đường xa ghé lại uống ly cà phê đá, nằm nghỉ một lúc rồi đi tiếp. Đây là một nét văn hoá đi đường rất đáng giữ: nó cho người lái xe một chỗ nghỉ thật sự, không chỉ một chỗ uống nước.
Võng và giấc ngủ: khoa học nói gì
Cảm giác đưa nhẹ dễ ru ngủ không chỉ là cảm nhận. Năm 2011, nhóm của Laurence Bayer và Sophie Schwartz ở Thuỵ Sĩ cho 12 người đàn ông ngủ trưa trên một chiếc giường đung đưa nhẹ và trên giường đứng yên. Khi được đung đưa, họ vào giấc nhanh hơn và ngủ sâu hơn ở giai đoạn N2. Năm 2019, một nhóm ở Geneva cho người trẻ ngủ cả đêm trên giường đung đưa và thấy giấc ngủ sâu dài hơn, ít tỉnh giấc hơn.
Đó là những nghiên cứu nhóm nhỏ, dùng giường đung đưa có điều khiển, không phải võng thật. Nhưng chúng gợi ý vì sao đưa võng, đưa nôi, bế ru là cách dỗ ngủ có mặt ở khắp nơi.
Về tư thế, người Brazil có mẹo nằm chéo võng: đặt người theo đường chéo thay vì dọc theo sống võng, lưng sẽ phẳng hơn, ít bị cong như quả chuối. Nằm võng lâu mà mỏi lưng, nên đổi tư thế hoặc xuống nằm mặt phẳng.
Lưu ý an toàn: võng và trẻ sơ sinh
Ru con bằng võng là tập quán lâu đời, nhưng khuyến cáo ngủ an toàn hiện nay của Viện Hàn lâm Nhi khoa Mỹ (AAP) là trẻ dưới một tuổi nên ngủ nằm ngửa trên mặt phẳng, chắc, không nằm trên bề mặt mềm hay nghiêng. Lý do: trong võng, đầu trẻ dễ gập về trước hoặc mặt áp vào vải, có thể cản đường thở. Nếu dùng võng để ru, cha mẹ nên ở cạnh, khi bé ngủ say thì chuyển sang nôi hoặc giường phẳng. Mọi thắc mắc cụ thể nên hỏi bác sĩ nhi.
Với người lớn: kiểm tra móc treo, dây buộc trước khi nằm; không để trẻ nhỏ đu võng một mình; không treo võng gần mép nước, mép hiên cao.
Mắc võng thế nào cho nằm êm
Võng nằm khó chịu thường không do võng xấu mà do mắc sai. Những người hay mắc võng ngoài trời, đi rẫy, cắm trại thường dặn nhau mấy điều:
- Đừng căng quá: võng căng như dây đàn thì hai mép khép lại ôm chặt người, lưng cong gập. Để võng chùng xuống thành hình nụ cười; người cắm trại hay nói dây treo nên nghiêng khoảng 30 độ so với mặt đất.
- Độ cao vừa ghế ngồi: khi nằm vào, đáy võng cách mặt đất chừng một ghế đẩu, ngồi dậy chân chạm đất được, ngã cũng không đau.
- Cột chắc: cây sống to, cột nhà chắc chắn; không buộc vào cây chết, cành khô, lan can yếu. Kéo thử thật mạnh trước khi nằm.
- Nằm chéo: đặt đầu và chân lệch về hai phía của sống võng để lưng phẳng hơn.
Ở miền Tây, nhiều nhà đóng sẵn móc sắt vào cột nhà, cột chái để mùa nào cũng có chỗ treo võng; quán cà phê võng thì làm sẵn hàng khung gỗ hay khung sắt, khoảng cách các móc đều nhau.
Góc nhìn hôm nay
Muốn thấy võng như một di sản sống, có thể ghé các làng nghề đan võng còn hoạt động, hoặc đơn giản là đi một chuyến dọc quốc lộ miền Tây và ghé một quán cà phê võng. Bảo tàng dân tộc học ở nhiều nước có trưng bày võng của người bản địa Nam Mỹ. Ở nhà phố chật, một chiếc võng xếp khung sắt ngoài ban công vẫn là chỗ ngủ trưa dễ chịu – miễn là ngủ ngắn và không thay cho giấc đêm.
Câu hỏi thường gặp
Chiếc võng có nguồn gốc từ đâu?
Võng có nguồn gốc ở châu Mỹ, rõ nhất là người Taíno vùng Caribe. Họ ngủ trên lưới đan bằng bông gọi là hamaca, và Columbus ghi lại điều này năm 1492; chữ hammock trong tiếng Anh cũng bắt nguồn từ đó.
Vì sao thuỷ thủ ngày xưa ngủ võng?
Võng gọn, ban ngày cuộn lại được, và đưa theo nhịp tàu nên người ngủ ít bị hất ngã. Hải quân Anh dùng võng cho thuỷ thủ từ cuối thế kỷ 16.
Nằm võng ngủ có tốt không?
Nằm võng ngủ trưa ngắn thường dễ chịu, và nghiên cứu nhỏ cho thấy đung đưa nhẹ giúp vào giấc nhanh hơn. Ngủ võng lâu có thể mỏi lưng; nằm chéo võng giúp lưng phẳng hơn.
Có nên cho trẻ sơ sinh ngủ võng không?
Theo khuyến cáo của Viện Hàn lâm Nhi khoa Mỹ, trẻ dưới một tuổi nên ngủ nằm ngửa trên mặt phẳng chắc. Nếu ru võng, người lớn nên ở cạnh và chuyển bé sang nôi khi đã ngủ say; nên hỏi bác sĩ nhi.
Võng lọng nghĩa là gì?
Võng lọng là cách đi lại của quan lại, người có chức sắc thời phong kiến: ngồi võng có người khiêng, có lọng che. Cụm từ này về sau dùng để chỉ sự vinh hiển, đỗ đạt.
Võng dù và võng lưới khác nhau thế nào?
Võng dù may từ vải dù tổng hợp, kín, nhẹ, gấp gọn, mau khô, hợp đi xa. Võng lưới đan sợi nên thoáng hơn, mát lưng hơn khi trời nóng nhưng dễ hằn lưới lên da và kém bền với nắng.