Siesta, inemuri và giấc trưa người Việt: ngủ ban ngày khắp thế giới

Ngủ ban ngày có ở khắp thế giới nhưng mỗi nơi một kiểu: người Tây Ban Nha có siesta sau bữa trưa, người Nhật có inemuri – chợp mắt ngay giữa nơi đông người, còn người Việt có giấc trưa ở nhà, ở trường, ở cả văn phòng. Điểm chung là cơn buồn ngủ đầu giờ chiều có thật trong sinh học; điểm khác là mỗi xã hội cho phép ngủ ở đâu, ngủ bao lâu và ngủ trước mặt ai.

Vì sao đầu giờ chiều ai cũng buồn ngủ

Nhiều người nghĩ buồn ngủ sau bữa trưa là do ăn no. Bữa ăn có góp phần, nhưng nguyên nhân chính nằm ở nhịp sinh học. Đồng hồ trong não không đẩy mức tỉnh táo đi lên đều đặn từ sáng tới tối; nó có một chỗ trũng nhẹ vào khoảng đầu giờ chiều, thường gọi là "vùng trũng sau trưa". Các nghiên cứu thấy chỗ trũng này xuất hiện cả khi người ta nhịn bữa trưa.

Cộng thêm áp lực ngủ tích luỹ từ sáng sớm, cái nắng gay gắt ở xứ nóng và nhịp làm việc nông nghiệp bắt đầu từ lúc trời còn tối, ta có lý do vì sao giấc trưa mọc lên độc lập ở rất nhiều nền văn hoá cách xa nhau.

Siesta: giấc trưa mang tên "giờ thứ sáu"

Chữ siesta bắt nguồn từ tiếng Latinh sexta hora, nghĩa là "giờ thứ sáu". Người La Mã đếm giờ từ lúc mặt trời mọc, nên giờ thứ sáu rơi vào khoảng giữa trưa – lúc nóng nhất trong ngày, lúc nên nghỉ tay.

Ở Tây Ban Nha, siesta gắn với lịch làm việc chia đôi: làm buổi sáng, nghỉ dài giữa trưa để ăn và nghỉ, rồi làm tiếp tới tối. Đó là lý do bữa tối của người Tây Ban Nha thường muộn, chín mười giờ đêm. Nhưng thực tế hôm nay khác hình ảnh trên bưu thiếp: ở các thành phố lớn, đi làm xa, giờ hành chính liền mạch, phần đông người Tây Ban Nha không còn ngủ trưa thường xuyên. Các khảo sát trong nước cho thấy người ngủ siesta đều đặn chỉ là một phần nhỏ dân số.

Siesta cũng có mặt ở Ý (riposo), Hy Lạp, nhiều nước Mỹ Latinh và Philippines, thường ở vùng nông thôn và thị trấn nhỏ. Ở Hy Lạp, một nghiên cứu theo dõi khoảng 23.000 người trưởng thành (Naska và cộng sự, 2007) thấy những người ngủ trưa đều đặn có tỉ lệ tử vong do bệnh mạch vành thấp hơn. Đây là nghiên cứu quan sát: nó cho thấy có liên quan, không chứng minh rằng ngủ trưa trực tiếp bảo vệ tim.

Inemuri: ngủ mà vẫn "có mặt"

Ai từng đi tàu điện ở Tokyo đều thấy cảnh người mặc vest ngủ gật ngồi thẳng lưng, tới ga là tự tỉnh. Người Nhật gọi đó là inemuri, ghép từ i (có mặt, ở đó) và nemuri (ngủ) – tạm hiểu là "ngủ trong khi vẫn có mặt". Nhà Nhật Bản học Brigitte Steger (Đại học Cambridge) đã nghiên cứu hiện tượng này nhiều năm.

Theo Steger, inemuri được chấp nhận vì nó được coi là phần phụ của một hoạt động khác, không phải "đi ngủ" thật sự. Người ta có thể chợp mắt trong cuộc họp dài, trên tàu, trong giờ giảng, miễn là giữ tư thế ngay ngắn, không nằm ra, và sẵn sàng quay lại khi cần. Trong một số môi trường công sở, ngủ gật kiểu này thậm chí được hiểu là dấu hiệu người đó làm việc đến kiệt sức. Ngược lại, ngủ nướng ở nhà đến trưa thì bị coi là lười.

Inemuri cũng là tấm gương phản chiếu một vấn đề: các khảo sát quốc tế thường xếp người Nhật vào nhóm ngủ ban đêm ít nhất trong các nước giàu. Ngủ bù rải rác ban ngày không thay được giấc đêm đủ dài.

Giấc trưa người Việt: từ hiên nhà tới gầm bàn văn phòng

Với người Việt, ngủ trưa gần như là một phần của ngày. Ở nông thôn xưa, người làm ruộng ra đồng từ sáng sớm, tránh nắng giữa trưa, về nhà ăn cơm rồi nằm võng hay nằm phản dưới hiên, chiều mát lại ra đồng. Ở thành phố hôm nay, nhiều cơ quan, trường học vẫn giữ giờ nghỉ trưa khoảng một tiếng rưỡi tới hai tiếng.

• Văn phòng: ghế ngả, ghế xếp, tấm nệm mỏng trải dưới gầm bàn, gối kê cổ, chăn mỏng vì điều hoà lạnh – những vật dụng quen thuộc đến mức ai mới đi làm cũng sắm.
• Trường học: nhiều trường bán trú có giờ ngủ trưa bắt buộc cho học sinh nhỏ, trải chiếu hay nệm ngay trong lớp.
• Người lao động tự do: tài xế xe ôm ngủ trên yên xe dưới bóng cây, người bán hàng ngả lưng sau quầy, thợ xây nằm trên tấm ván ở công trình.

Người Trung Quốc cũng có tập quán tương tự, gọi là ngọ giác (giấc trưa); nhiều trường học, công ty ở Trung Quốc vẫn dành giờ cho nó.

So sánh nhanh ba kiểu ngủ ban ngày

Ngủ trưa bao lâu thì vừa

Văn hoá nào cũng vậy, cơ thể vẫn theo cùng một quy luật. Giấc ngắn khoảng 10–20 phút thường để lại cảm giác tỉnh táo vì ta dậy trước khi rơi vào giấc ngủ sâu. Ngủ lâu hơn, nhất là quá 30–40 phút, dễ dậy lờ đờ, nặng đầu một lúc – hiện tượng gọi là quán tính giấc ngủ. Ngủ trưa quá dài hoặc quá muộn trong chiều cũng có thể làm tối khó ngủ.

Một số nghiên cứu quan sát thấy người hay ngủ trưa rất dài có nguy cơ một số bệnh cao hơn. Nhưng chiều nhân quả chưa rõ: có thể chính bệnh nền, hay giấc đêm kém, khiến người ta cần ngủ trưa nhiều. Nếu tự nhiên thấy mình phải ngủ ngày rất lâu, ngủ gật cả khi đang nói chuyện hay lái xe, đó là dấu hiệu nên đi khám, không phải chuyện văn hoá.

Góc nhìn hôm nay

Giấc trưa là thứ người Việt đang có sẵn mà nhiều nơi khác phải bàn mãi mới đưa vào công sở. Muốn giữ nó tốt:

• Canh giờ ngắn: đặt chuông khoảng 20–30 phút tính cả lúc chờ ngủ.
• Kê gối đỡ cổ khi ngủ gục bàn hoặc ngồi ghế, tránh mỏi vai gáy.
• Đừng dùng giấc trưa để bù cho đêm thức khuya đều đặn – nợ ngủ ban đêm cần trả bằng giấc đêm.
• Buồn ngủ khi đang lái xe thì phải dừng lại nghỉ ở nơi an toàn; chợp mắt ít phút có thể giúp, nhưng nếu vẫn buồn ngủ thì không chạy tiếp.

Muốn đọc thêm về inemuri, các bài viết của Brigitte Steger bằng tiếng Anh là nguồn đáng tin nhất. Về siesta, tìm đọc những bài bàn chuyện giờ làm việc ở Tây Ban Nha sẽ thấy giấc trưa gắn chặt với lịch ăn uống, giờ hành chính của cả xã hội ra sao.