Giấc ngủ hai pha: người xưa ngủ hai giấc mỗi đêm có thật không

Giấc ngủ hai pha là kiểu ngủ chia đêm thành hai đoạn: "giấc đầu" bắt đầu vài giờ sau khi trời tối, rồi thức dậy khoảng một giờ giữa đêm, sau đó ngủ "giấc sau" tới sáng. Sử gia A. Roger Ekirch tìm thấy hàng trăm ghi chép cho thấy kiểu ngủ này từng quen thuộc ở châu Âu trước khi có đèn điện. Dù vậy, mức phổ biến của nó trên toàn thế giới vẫn còn tranh luận.

"Giấc đầu" và "giấc sau": phát hiện của một sử gia

Đầu thập niên 1990, A. Roger Ekirch, giáo sư sử học ở Đại học Virginia Tech (Mỹ), đang đọc hồ sơ toà án, nhật ký, sách thuốc và thư từ của nước Anh thời cận đại để viết về đời sống ban đêm. Ông bắt gặp một cụm từ lặp đi lặp lại mà lúc đầu không để ý: first sleep – giấc đầu. Có giấc đầu thì phải có second sleep – giấc sau. Lần theo hai chữ ấy, ông gom được hàng trăm đoạn văn nhắc tới việc người ta ngủ một giấc, thức dậy giữa đêm, rồi ngủ tiếp.

Ekirch công bố phát hiện lần đầu trong một bài trên tạp chí American Historical Review năm 2001, sau đó viết thành sách At Day's Close: Night in Times Past (2005). Ông tìm thấy cách nói tương đương trong tiếng Pháp (premier somme), tiếng Ý (primo sonno) và cả trong văn liệu tiếng Latinh. Điều đáng chú ý là người xưa nhắc đến chuyện này như một việc hiển nhiên, không cần giải thích – giống như ta bây giờ nói "ăn trưa" mà không ai hỏi lại.

Thức giữa đêm, người xưa làm gì

Theo các nguồn Ekirch dẫn, khoảng thức giữa hai giấc không phải là mất ngủ. Nó là một quãng yên tĩnh, có khi kéo dài cỡ một giờ, và người ta dùng nó vào đủ việc:

• Việc nhà: cời lại bếp lửa, xem gia súc, đi vệ sinh, có khi làm việc tay chân nhẹ.
• Cầu nguyện: sách kinh thời ấy có những bài soạn riêng cho lúc thức giữa đêm.
• Trò chuyện và gần gũi vợ chồng: một số sách y học thế kỷ 16 khuyên vợ chồng gần nhau sau giấc đầu, khi cơ thể đã nghỉ.
• Ngẫm lại giấc mơ: vì vừa tỉnh từ một giấc ngủ, nhiều người còn nhớ rõ giấc mơ và nằm nghĩ về nó.

Ekirch cũng ghi nhận rằng nhóm nghèo, người làm thuê và người hầu ít có được đêm yên ả như thế; giấc ngủ của họ thường ngắn và bị cắt ngang vì công việc.

Thí nghiệm 14 giờ bóng tối của Thomas Wehr

Gần như cùng lúc, ở phía khoa học, bác sĩ tâm thần Thomas Wehr thuộc Viện Sức khoẻ Tâm thần Quốc gia Mỹ (NIMH) làm một thí nghiệm công bố năm 1992. Ông cho một nhóm nhỏ người tình nguyện sống trong điều kiện mỗi ngày có 14 giờ tối, giống đêm mùa đông dài, không đèn đọc sách, không màn hình. Sau vài tuần, giấc ngủ của nhiều người tự tách làm hai khối, giữa là một quãng thức yên lặng một đến vài giờ.

Wehr và Ekirch không biết nhau khi bắt đầu; về sau hai người mới thấy kết quả của mình khớp nhau. Kết quả này gợi ý rằng khi đêm đủ dài và không có ánh sáng nhân tạo, cơ thể có thể trở lại kiểu ngủ hai đoạn. Nhưng cần nhớ đây là thí nghiệm với số người ít, trong điều kiện khác xa đời sống thường ngày.

Tranh luận: có phải ai cũng từng ngủ hai giấc

Câu chuyện hấp dẫn đến mức lan khắp mạng với khẩu hiệu "ngủ một mạch tám tiếng là phát minh hiện đại". Giới nghiên cứu thận trọng hơn thế.

Năm 2015, nhóm của Gandhi Yetish và Jerome Siegel đo giấc ngủ của ba cộng đồng săn hái và làm nông quy mô nhỏ – Hadza ở Tanzania, San ở Namibia và Tsimané ở Bolivia – những nơi gần như không có điện. Họ ngủ khoảng 5,7 đến 7,1 giờ mỗi đêm, và phần lớn thời gian không chia đêm làm hai giấc rõ rệt. Có người thức giữa đêm, nhưng không thành nếp chung.

Từ đó, nhiều học giả cho rằng giấc ngủ hai pha có thể là một nếp phổ biến ở châu Âu tiền công nghiệp, nơi đêm mùa đông rất dài, chứ chưa chắc là "kiểu ngủ tự nhiên" của mọi loài người. Ekirch thì vẫn bảo vệ quan điểm rằng nếp này rộng hơn những gì các phép đo ngày nay thấy được. Tóm lại: có bằng chứng lịch sử khá dày ở châu Âu, có bằng chứng thí nghiệm nhỏ, nhưng mức phổ biến toàn cầu vẫn đang tranh cãi.

Đêm của người Việt xưa: năm canh và tiếng gà

Người Việt xưa đo đêm bằng canh. Đêm chia làm năm canh, mỗi canh khoảng hai giờ, từ canh một lúc chập tối tới canh năm gần sáng. Ở thành, ở đình, có người đánh trống, gõ mõ báo canh; câu "trống canh" và "thức suốt năm canh" còn nằm trong ca dao, truyện thơ. Ngoài đồng quê, tiếng gà gáy là đồng hồ báo thức: nhà nông dậy lúc gà gáy để ra đồng khi trời còn mát.

Sử liệu tiếng Việt không để lại nhiều ghi chép cụ thể như kho tư liệu Ekirch dùng, nên không thể nói chắc người Việt có nếp "ngủ hai giấc" hay không. Điều chắc là nhịp sống nông nghiệp bám sát ánh sáng: dầu đèn đắt, đêm xuống sớm thì ngủ sớm, mùa vụ gấp thì dậy từ canh tư, canh năm. Những người làm nghề đêm – canh đê, gác điếm, chèo đò – sống một nhịp khác hẳn.

Góc nhìn hôm nay: thức giấc lúc 3 giờ sáng có đáng lo

Câu chuyện giấc ngủ hai pha có một giá trị thực tế: nó giúp nhiều người bớt hoảng khi thức giữa đêm. Thức dậy một lúc rồi ngủ lại là chuyện rất thường. Một chu kỳ giấc ngủ kéo dài trung bình khoảng 90 phút, và giữa các chu kỳ ai cũng có những lần tỉnh ngắn, phần lớn không nhớ.

• Đừng nhìn đồng hồ rồi tính toán "còn mấy tiếng nữa". Phép tính ấy làm đầu óc tỉnh hẳn.
• Nằm yên, thả lỏng. Nếu nằm mãi không ngủ lại được và bắt đầu bực bội, có thể ra khỏi giường làm việc gì nhẹ nhàng dưới ánh đèn mờ, buồn ngủ thì quay lại.
• Đừng cố "tái tạo" giấc ngủ hai pha theo trào lưu mạng. Đời sống có đèn điện, giờ làm cố định không giống mùa đông châu Âu thế kỷ 17; tự ép mình thức giữa đêm có thể chỉ làm thiếu ngủ.

Khi nào cần đi khám: nếu thức giữa đêm mà không ngủ lại được, xảy ra từ ba đêm mỗi tuần, kéo dài trên ba tháng, và ban ngày mệt mỏi, khó tập trung – đó có thể là mất ngủ mạn tính. Nếu kèm ngáy to, có người thấy ngừng thở khi ngủ, hay buồn ngủ đến mức ngủ gật khi lái xe, nên đi khám chuyên khoa hô hấp, tai mũi họng, thần kinh hoặc đơn vị giấc ngủ của bệnh viện.

Đọc thêm

Muốn đi sâu, sách At Day's Close: Night in Times Past của Ekirch là nguồn gốc của mọi bài viết về đề tài này, đọc như một cuốn sử đời sống chứ không khô khan. Bài của Yetish và cộng sự trên tạp chí Current Biology (2015) cho góc nhìn đối lập. Với người Việt, đọc lại ca dao và truyện thơ có chữ "canh", "trống canh", "gà gáy" là cách thú vị để thấy người xưa cảm nhận đêm dài ra sao.