Cái màn (mùng): vật dụng của giấc ngủ xứ nóng và lịch sử chống muỗi

Cái màn – người miền Nam gọi là mùng – là tấm lưới mỏng bao quanh chỗ nằm để ngăn muỗi đốt trong khi ngủ. Ở xứ nóng ẩm như Việt Nam, nó không chỉ giúp ngủ yên mà còn là một trong những cách phòng bệnh do muỗi truyền rẻ và hiệu quả nhất từng được kiểm chứng. Lịch sử của nó dài hơn ta nghĩ: sử gia Hy Lạp Herodotus đã tả người Ai Cập ngủ trong lưới từ thế kỷ 5 trước Công nguyên.

Từ lưới đánh cá của người Ai Cập

Trong bộ Lịch sử, Herodotus kể rằng ở vùng đầm lầy Ai Cập, muỗi nhiều đến mức người dân phải ngủ trùm trong lưới. Người vùng cao thì ngủ trên các tháp cao, nơi gió thổi bạt muỗi đi; người vùng trũng dùng chính tấm lưới đánh cá ban ngày, tối đến quây quanh chỗ nằm. Herodotus còn ghi một chi tiết: muỗi cắn xuyên qua áo hay chăn, nhưng không cố chui qua lưới.

Tiếng Hy Lạp cổ có chữ kōnōpeion, nghĩa là chiếc giường có màn chống muỗi, gốc từ kōnōps – con muỗi. Qua tiếng Latinh và tiếng Pháp, chữ này về sau thành canopy trong tiếng Anh, chỉ cái tán, cái mái che trên giường. Nghĩa là chiếc giường bốn cột có rèm của quý tộc châu Âu, xét về tên gọi, có họ hàng với cái màn chống muỗi.

Màn, mùng trong đời sống người Việt

Ở Việt Nam, màn có mặt trong mọi gia đình từ rất lâu. Ngày xưa màn may bằng vải sô, vải màn thưa, sau này là vải tuyn (tulle) mịn hơn, thoáng hơn. Mỗi tối, việc "mắc màn", "buông màn", "giắt màn" là nghi thức nhỏ trước khi ngủ: treo bốn góc lên dây hay cọc, thả xuống, rồi nhét mép màn dưới chiếu hay nệm cho kín. Sáng ra lại "vén màn", gấp gọn.

Có vài kiểu màn thường gặp:

• Màn treo bốn góc: loại truyền thống, cần dây hoặc móc ở bốn góc giường.
• Màn khung: có khung kim loại hay nhựa dựng sẵn, không cần đóng đinh vào tường.
• Màn chụp, màn tự bung: gấp được như chiếc ô, mở ra là thành vòm – tiện cho trẻ con, cho người đi trọ.
• Màn tròn treo một điểm: rủ từ một móc trên trần xuống, hay gặp ở khách sạn, nhà nghỉ.

Màn cũng đi vào ngôn ngữ: "chui vào màn", "nằm trong mùng nói chuyện" là hình ảnh của những đêm anh chị em, bạn bè thủ thỉ. Với người đi rừng, đi biển, đi làm ăn xa, cái màn gọn nhẹ cuộn chung với võng là hành trang không thể thiếu.

Màn và bệnh do muỗi: bằng chứng rất mạnh

Năm 1897, bác sĩ người Anh Ronald Ross chứng minh muỗi truyền ký sinh trùng sốt rét; ông nhận giải Nobel Y sinh năm 1902. Từ đó, cái màn có thêm một vai trò mới: rào chắn bệnh tật.

Đến cuối thế kỷ 20, các chương trình y tế đưa vào dùng màn tẩm hoá chất diệt côn trùng. Một tổng quan Cochrane (Lengeler, 2004) gộp các thử nghiệm ở vùng sốt rét châu Phi và ước tính màn tẩm hoá chất giảm khoảng 17% số ca tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi. Đó là con số rất lớn đối với một tấm vải. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) coi màn tẩm hoá chất là một trong những biện pháp chủ lực phòng sốt rét.

Ở Việt Nam, sốt rét đã giảm mạnh, nhưng sốt xuất huyết vẫn là mối lo hằng năm. Muỗi vằn truyền sốt xuất huyết lại đốt chủ yếu vào ban ngày, rộ nhất lúc sáng sớm và chiều tối. Vì vậy ngành y tế thường khuyên cho trẻ nhỏ và người ốm ngủ màn cả khi ngủ trưa, không chỉ ban đêm.

Màn và giấc ngủ: không chỉ chuyện muỗi

Ngủ trong màn còn cho cảm giác có một "căn phòng nhỏ" riêng. Nhiều người lớn lên với màn nói rằng thiếu nó thì thấy trống trải, khó ngủ. Đó là chuyện thói quen: não gắn cảnh vật quen thuộc với việc đi ngủ. Ở phòng có điều hoà đóng kín, ít muỗi, nhiều nhà bỏ màn; nhưng nếu đã quen, giữ màn cũng không có gì sai.

Một mặt cần lưu ý là màn cản gió. Trong đêm oi bức không điều hoà, màn quá dày hoặc quá kín làm không khí bên trong nóng và bí. Vải tuyn mắt nhỏ vừa đủ cản muỗi mà vẫn thoáng là lựa chọn hợp lý.

Dùng màn cho đúng

• Kiểm tra lỗ thủng: một lỗ nhỏ bằng đầu ngón tay đủ cho muỗi chui vào. Khâu lại hoặc dán miếng vá.
• Giắt kín mép: nhét mép màn dưới nệm hoặc chiếu; tay chân đừng áp sát vào màn vì muỗi đốt xuyên qua lưới.
• Giặt nhẹ: màn tẩm hoá chất nên giặt theo hướng dẫn trên bao bì, phơi trong bóng râm; giặt quá nhiều làm mất hoá chất.
• Xa lửa: không đặt nến, đèn dầu, hương muỗi sát màn. Vải màn bắt lửa rất nhanh.
• Với trẻ sơ sinh: màn chụp phủ ngoài nôi hoặc màn treo cao, không để vải thừa rủ vào trong chỗ bé nằm; nôi vẫn phải trống, bé nằm ngửa theo khuyến cáo ngủ an toàn của Viện Hàn lâm Nhi khoa Mỹ (AAP). Thắc mắc thêm thì hỏi bác sĩ nhi.

Thay cho màn, nhiều nhà đốt hương muỗi trong phòng ngủ đóng kín. Khói từ hương muỗi chứa bụi mịn, hít cả đêm trong phòng kín không tốt cho đường thở, nhất là với trẻ nhỏ và người có bệnh hô hấp. Ngủ màn vẫn là cách sạch hơn.

Chọn một chiếc màn tốt

Màn bán ngoài chợ, ngoài siêu thị nhìn qua giống nhau, nhưng vài chi tiết nhỏ quyết định ngủ có yên hay không:

• Mắt lưới: đủ nhỏ để muỗi không chui lọt nhưng vẫn thoáng. Soi màn lên ánh sáng, mắt lưới đều, không chỗ thưa chỗ dày là tốt.
• Kích thước: rộng và dài hơn nệm một khoảng để giắt được mép vào dưới nệm; màn vừa khít nệm thì nửa đêm trở mình là mép bung ra.
• Chiều cao: đủ để ngồi dậy trong màn mà đầu không chạm đỉnh, tay chân không áp sát vải.
• Đường may và khung: đường may chắc ở bốn góc, nơi chịu lực khi treo; màn khung thì khớp nối không lỏng.

Màn cũ đã mục, rách nhiều chỗ thì nên thay; vá chằng vá đụp lâu ngày thường để lại khe hở ở chỗ khó thấy.

Góc nhìn hôm nay

Cái màn là ví dụ hiếm hoi về một vật dụng dân gian được khoa học hiện đại chứng minh hiệu quả bằng số liệu lớn. Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc các tài liệu phổ thông của WHO về màn tẩm hoá chất, hoặc tài liệu phòng chống sốt xuất huyết của ngành y tế Việt Nam vào mùa mưa. Đi du lịch vùng rừng núi, ven biển ở Đông Nam Á, một chiếc màn chụp gấp gọn trong ba lô vẫn là thứ đáng mang. Nếu sốt cao sau khi bị muỗi đốt nhiều, nhất là kèm đau đầu, đau người, chảy máu chân răng hay nổi chấm đỏ, cần đến cơ sở y tế sớm.