Gối xưa: gối sứ Trung Hoa, gối gỗ Nhật Bản và gối xếp Việt Nam

Trước khi có gối bông mềm như ngày nay, người xưa gối đầu lên những vật cứng: gối sứ ở Trung Hoa, gối gỗ có đệm nhỏ ở Nhật, kê đầu bằng gỗ ở Ai Cập cổ đại, và gối xếp nhiều lớp vải ở Việt Nam. Chúng cứng vì nhiều lý do thực tế – mát trong mùa nóng, giữ nếp tóc cầu kỳ, tránh côn trùng – và mỗi loại kể một câu chuyện về cách sống của thời đó.

Kê đầu của người Ai Cập cổ đại

Trong các ngôi mộ Ai Cập, các nhà khảo cổ tìm thấy rất nhiều vật kê đầu: một chân đế, phía trên là một thanh cong ôm lấy cổ và mang tai. Chúng làm bằng gỗ, đá, ngà, có cái chạm khắc hình thần bảo hộ. Trong mộ vua Tutankhamun có nhiều chiếc kê đầu như vậy, kể cả loại gấp được.

Kê đầu nâng đầu lên khỏi mặt giường, để không khí lưu thông quanh cổ trong khí hậu nóng, và có lẽ cũng giúp tránh côn trùng bò lên mặt. Người ta thường lót thêm vải cho êm. Ngoài công dụng ngủ, chúng còn mang ý nghĩa tín ngưỡng: đặt trong mộ để nâng đỡ đầu người chết ở thế giới bên kia. Kiểu kê đầu tương tự cũng có ở nhiều tộc người châu Phi, châu Đại Dương, đến nay vẫn còn được dùng và được coi là đồ nghệ thuật.

Gối sứ Trung Hoa: mát và đẹp

Gối sứ, gối gốm của Trung Hoa xuất hiện từ khoảng thời Tuỳ, phát triển mạnh vào thời Đường, và đạt đỉnh ở thời Tống (960–1279), kéo dài qua thời Kim, Nguyên. Các lò gốm nổi tiếng như lò Từ Châu (Cizhou), lò Định (Ding) làm ra hàng loạt gối với đủ hình dạng: chữ nhật, hình hạt đậu, hình mây, hình con hổ nằm, hình em bé nằm sấp. Chiếc gối sứ trắng lò Định hình em bé ở Bảo tàng Cố cung Đài Bắc là một trong những hiện vật được biết đến nhiều nhất.

Vì sao gối đầu lên sứ cứng? Vài lý do được giới nghiên cứu nêu ra:

• Mát: mùa hè nóng ẩm, mặt sứ mát lạnh, không giữ nhiệt như gối vải.
• Giữ tóc: người xưa búi tóc, cài trâm; gối cao và cứng đỡ cổ mà không làm xổ búi tóc.
• Quan niệm dưỡng sinh: một số sách xưa cho rằng gối sứ giúp sáng mắt, giữ tinh thần – đó là niềm tin thời ấy, không phải điều đã được kiểm chứng.
• Trang trí: mặt gối vẽ hoa lá, chim cá, cảnh sinh hoạt, có khi cả thơ – vừa là đồ dùng vừa là đồ ngắm.

Gối sứ thường dùng vào mùa nóng; mùa lạnh người ta có gối vải, gối nhồi. Ngày nay nhiều bảo tàng gốm ở châu Á và phương Tây trưng bày gối sứ như những hiện vật quý của nghề gốm.

Gối gỗ Nhật Bản: ngủ mà giữ nguyên kiểu tóc

Ở Nhật thời Edo, phụ nữ và nam giới có những kiểu búi tóc rất cầu kỳ, chải bằng sáp, mất nhiều công. Để giữ nếp tóc qua đêm, người ta dùng takamakura – "gối cao", hay loại hakomakura – "gối hộp": một đế gỗ hình hộp, trên đặt một chiếc đệm nhỏ hình trụ bọc vải, đỡ đúng chỗ gáy. Đầu và tóc nằm lơ lửng phía trên, không chạm mặt chiếu.

Gối kiểu này gắn với hình ảnh các geisha và phụ nữ thành thị thời Edo. Ngủ quen thì không sao, nhưng người mới dùng thường mỏi cổ. Khi kiểu tóc Tây du nhập từ cuối thế kỷ 19, gối cao dần nhường chỗ cho gối mềm.

Một loại gối khác của Nhật vẫn còn phổ biến đến nay là sobakawa makura – gối nhồi vỏ kiều mạch. Vỏ kiều mạch rời, thoáng khí, ôm theo hình đầu và cổ, nên nhiều người ưa vì mát và chắc.

Gối xếp Việt Nam: nhiều lớp vải gấp lại

Gối xếp là loại gối truyền thống của người Việt, gồm nhiều lớp vải gấp nếp như cái quạt giấy, xếp chồng lên nhau, hai đầu có hai mặt vuông thường được thêu hoa văn. Rút bớt hay thêm lớp thì gối thấp hay cao theo ý. Gối xếp vừa đủ cứng để đỡ đầu, vừa thoáng vì giữa các lớp vải có khoảng trống.

Ở nhiều nơi miền Bắc và miền Trung, đôi gối xếp là một món trong đồ cưới, mặt gối thêu đôi chim, hoa sen, chữ phúc chữ thọ. Bên cạnh gối xếp, người Việt còn dùng:

• Gối mây, gối tre đan: mát, nhẹ, hợp mùa hè.
• Gối gỗ, gối sứ: ít hơn, thường ở nhà khá giả, có khi là đồ mua từ Trung Hoa.
• Gối tựa (gối dựa): gối hình khối to đặt trên sập, trên phản để tựa lưng, tựa tay khi ngồi tiếp khách – không phải để ngủ.
• Gối nhồi bông gạo, vỏ đậu, lá: loại gối mềm làm tại nhà, nhồi bông gạo, vỏ trấu, lá cây khô.

Trong văn chương, chữ "gối" hay đi đôi với "chăn": "chăn đơn gối chiếc" là hình ảnh người cô đơn, "gối loan" "gối phượng" là gối của vợ chồng.

Bài học từ gối xưa cho người hôm nay

Gối xưa cứng và cao không có nghĩa là tốt hơn gối nay. Chúng phục vụ những nhu cầu khác: giữ tóc, chống nóng khi không có quạt điện. Nhưng chúng nhắc ta một điều mà người làm gối hiện đại cũng nói: độ cao của gối quan trọng hơn chất liệu. Gối vừa là gối giữ cổ thẳng hàng với cột sống theo tư thế ngủ quen của mình – người nằm nghiêng cần gối cao hơn người nằm ngửa. Gối xếp có thể thêm bớt lớp, gối vỏ kiều mạch có thể thêm bớt vỏ, chính là ý tưởng "gối chỉnh được độ cao" mà ngày nay được bán như một phát minh mới.

Nếu thường xuyên thức dậy đau cổ, tê tay kéo dài dù đã đổi gối, nên đi khám chuyên khoa cơ xương khớp hoặc thần kinh thay vì đổi gối mãi.

Góc nhìn hôm nay: xem gối xưa ở đâu

Gối sứ thời Tống có trong bộ sưu tập của nhiều bảo tàng lớn như Cố cung Bắc Kinh, Bảo tàng Cố cung Đài Bắc, Bảo tàng Anh. Kê đầu Ai Cập có ở hầu hết các bảo tàng có phòng Ai Cập cổ đại. Ở Việt Nam, các bảo tàng dân tộc học, bảo tàng lịch sử và những làng nghề thêu còn hoạt động là nơi có thể gặp gối xếp. Hỏi ông bà trong nhà cũng là một cách: nhiều gia đình vẫn cất đôi gối xếp ngày cưới.