Đời là giấc mộng (La vida es sueño) là vở kịch thơ ba hồi của Pedro Calderón de la Barca, công diễn và in năm 1635, đỉnh cao của sân khấu Tây Ban Nha thời Hoàng kim. Vở kể về hoàng tử Segismundo bị vua cha giam trong tháp từ lúc lọt lòng, được đưa về cung trị vì một ngày, rồi bị đưa trở lại ngục và được bảo rằng tất cả chỉ là mơ. Từ đó chàng đặt câu hỏi: nếu đời là mộng, ta nên sống thế nào?
Lưu ý: bài kể toàn bộ cốt truyện, kể cả phần kết.
Calderón là ai
Pedro Calderón de la Barca (1600–1681) là nhà soạn kịch lớn của Tây Ban Nha thế kỷ 17, thường được đặt cạnh Lope de Vega. Ông học ở Madrid và Salamanca, từng phục vụ trong quân đội, về sau làm linh mục và soạn kịch cho triều đình cùng nhiều vở kịch tôn giáo một hồi (auto sacramental) cho lễ Mình Thánh Chúa. Ông để lại hơn một trăm vở kịch thế tục và khoảng tám mươi vở kịch tôn giáo.
Thời ông sống là thời kỳ Barôc, khi văn hoá Tây Ban Nha đầy những chủ đề về sự phù du, ảo ảnh và vỡ mộng (tiếng Tây Ban Nha gọi là desengaño: tỉnh ra khỏi ảo tưởng). Đời là giấc mộng là tác phẩm tiêu biểu nhất cho tinh thần ấy.
Cốt truyện ba hồi
Hồi một: người tù trong tháp
Vở diễn ra ở một nước Ba Lan tưởng tượng. Khi hoàng tử Segismundo ra đời, vua cha Basilio, người say mê chiêm tinh, đọc được điềm rằng con mình sẽ thành bạo chúa và làm nhục chính cha. Hoàng hậu lại mất khi sinh nở. Basilio tuyên bố hoàng tử chết, rồi bí mật giam con trong một ngọn tháp giữa núi, chỉ cho một người, lão Clotaldo, chăm sóc và dạy dỗ.
Vở mở đầu khi Rosaura, một cô gái quý tộc cải trang thành đàn ông, cùng người hầu lạc vào núi và nghe thấy Segismundo than khóc trong xiềng xích. Lời than của chàng là một đoạn thơ nổi tiếng: chim được bay, cá được bơi, thú được chạy, sao chàng có linh hồn cao quý hơn mà lại ít tự do hơn chúng?
Hồi hai: một ngày làm vua
Đã già và lo việc kế vị, Basilio muốn thử xem lời sấm có đúng không. Ông cho Segismundo uống thuốc mê rồi đưa về cung. Khi tỉnh dậy, chàng được mặc áo gấm, được cho biết mình là người thừa kế. Nếu chàng tử tế, chàng sẽ được làm vua. Nếu chàng hung bạo, sẽ bị đưa trở lại tháp và được bảo rằng tất cả chỉ là mơ.
Segismundo, người cả đời chỉ biết xiềng xích, cư xử đúng như lời sấm: chàng giận dữ với cha, xúc phạm những người xung quanh, và ném một người hầu dám cãi mình qua cửa sổ. Basilio cho đánh thuốc mê lần nữa và đưa chàng về tháp.
Tỉnh dậy trong xiềng xích, Segismundo không còn biết đâu là thật. Clotaldo nói chàng đã mơ. Cuối hồi hai là đoạn độc thoại nổi tiếng nhất của văn học Tây Ban Nha:
¿Qué es la vida? Un frenesí.
¿Qué es la vida? Una ilusión,
una sombra, una ficción,
y el mayor bien es pequeño;
que toda la vida es sueño,
y los sueños, sueños son.
Tạm dịch: Đời là gì? Một cơn cuồng. Đời là gì? Một ảo ảnh, một bóng hình, một hư cấu, và điều tốt đẹp nhất cũng nhỏ nhoi; vì cả cuộc đời là giấc mộng, và giấc mộng thì cũng chỉ là mộng.
Hồi ba: tỉnh mộng
Dân chúng biết có một hoàng tử thật bị giam, nổi dậy chống lại việc vua định trao ngôi cho người cháu ngoại quốc là Astolfo. Quân nổi dậy phá tháp, giải thoát Segismundo và tôn chàng lên làm thủ lĩnh.
Lần này Segismundo cư xử khác hẳn. Chàng lý luận: nếu đây cũng là mơ, thì sắp tỉnh rồi; nếu quyền lực chỉ là mộng, thì điều duy nhất còn lại khi tỉnh là việc thiện đã làm. Chàng đánh thắng quân của cha, nhưng khi Basilio quỳ dưới chân chờ chết, Segismundo lại quỳ xuống tha thứ. Lời sấm "con sẽ làm nhục cha" thành sự thật theo nghĩa đen một khoảnh khắc, rồi bị đảo ngược bằng lòng khoan dung.
Chàng còn giải quyết chuyện của Rosaura, người bị Astolfo bỏ rơi, bằng cách buộc Astolfo cưới nàng, còn chàng cưới công chúa Estrella. Rồi chàng ra lệnh giam người lính đã cầm đầu cuộc nổi dậy giải thoát mình, với lý do kẻ phản loạn không được thưởng. Chi tiết cuối này đến nay vẫn gây tranh cãi: là sự khôn ngoan của một ông vua, hay sự lạnh lùng của quyền lực?
Các nhân vật chính
| Nhân vật | Là ai | Vai trò |
|---|---|---|
| Segismundo | Hoàng tử bị giam từ lúc sinh | Người đi từ bản năng hoang dại tới tự chủ |
| Basilio | Vua Ba Lan, nhà chiêm tinh | Tin sấm, cố tránh số phận nhưng chính việc đó tạo ra bi kịch |
| Clotaldo | Người canh giữ, thầy của Segismundo | Kẹt giữa lòng trung với vua và tình thương |
| Rosaura | Cô gái cải trang đàn ông | Đi tìm danh dự bị Astolfo chà đạp; tuyến truyện song song |
| Astolfo, Estrella | Cháu vua, ứng viên kế vị | Đối trọng chính trị của Segismundo |
Vì sao vở kịch vẫn được đọc sau gần bốn thế kỷ
Câu hỏi về thực tại
Làm sao biết mình đang thức hay đang mơ? Câu hỏi này rất cổ, có trong cả triết học phương Đông lẫn phương Tây (câu chuyện Trang Chu mộng bướm đã có trang riêng trong hệ). Chỉ vài năm sau vở kịch, năm 1641, triết gia Pháp René Descartes đặt câu hỏi tương tự trong Suy niệm. Calderón không trả lời bằng lý thuyết mà bằng hành động: không chắc đâu là mộng thì cứ làm điều tốt, vì điều tốt đúng cả trong mộng lẫn khi tỉnh.
Định mệnh và tự do
Basilio tin sao trời đã định con mình thành bạo chúa, và chính việc nhốt con như thú vật đã nuôi lớn sự hung bạo. Vở kịch gợi ý rằng lời sấm tự hoàn thành khi người ta tin nó, và con người có thể vượt lên "số phận" bằng ý chí. Đây là chủ đề rất gần với tư tưởng Công giáo thời đó về ý chí tự do.
Giáo dục làm nên con người
Segismundo hung bạo ở hồi hai không phải vì bản chất, mà vì cả đời bị đối xử như con thú. Đọc hôm nay, đây là một nhận xét sắc sảo về việc môi trường nuôi dạy tạo nên tính cách.
Dấu ấn về sau
- Calderón tự viết một vở kịch tôn giáo cùng tên, đưa câu chuyện lên mức ẩn dụ về linh hồn con người.
- Thế kỷ 19, các nhà Lãng mạn Đức như anh em Schlegel đánh giá Calderón rất cao, góp phần đưa ông lên hàng tác giả kinh điển của châu Âu.
- Câu "la vida es sueño" thành thành ngữ trong tiếng Tây Ban Nha, xuất hiện trong thơ, nhạc và cả lời nói hằng ngày.
- Vở được dàn dựng thường xuyên ở Tây Ban Nha và nhiều nước, có nhiều bản dịch sang tiếng Anh, Pháp, Đức.
Góc nhìn hôm nay
Ở Việt Nam, vở kịch chưa phổ biến bằng Shakespeare hay Molière, nhưng là một tác phẩm đáng đọc cho ai thích văn chương về giấc mộng. Đọc một bản dịch tiếng Anh hoặc tiếng Pháp kèm chú giải là cách dễ tiếp cận nhất; người biết tiếng Tây Ban Nha nên đọc nguyên tác vì thơ của Calderón rất nhạc.
Khi đọc, hãy để ý cách Segismundo thay đổi giữa hồi hai và hồi ba. Cùng một con người, cùng quyền lực trong tay, chỉ khác ở một điều: lần thứ hai chàng đã biết quyền lực có thể biến mất như giấc mơ. Đó là bài học vở kịch để lại: biết mình có thể "tỉnh dậy" bất cứ lúc nào khiến ta sống tử tế hơn chứ không buông xuôi hơn.
Còn về giấc mơ thật mỗi đêm: khoa học hiện đại cho thấy não khi mơ vẫn có những khác biệt đo được so với khi thức, nên câu hỏi "làm sao biết mình đang mơ" của Calderón là câu hỏi triết học hơn là câu hỏi y học.
Câu hỏi thường gặp
Đời là giấc mộng của ai?
Vở kịch La vida es sueño là của nhà soạn kịch Tây Ban Nha Pedro Calderón de la Barca (1600–1681), công diễn và in năm 1635. Đây là tác phẩm tiêu biểu của sân khấu Tây Ban Nha thời Hoàng kim.
Đời là giấc mộng kể về chuyện gì?
Hoàng tử Segismundo bị vua cha giam trong tháp từ lúc sinh vì một lời sấm. Chàng được đưa về cung làm vua một ngày, cư xử hung bạo, rồi bị đưa trở lại ngục và được bảo đó chỉ là mơ. Cuối cùng, khi có quyền lực thật, chàng chọn tha thứ và cai trị khôn ngoan.
Câu "cả cuộc đời là giấc mộng" nằm ở đâu trong vở?
Ở đoạn độc thoại cuối hồi hai, khi Segismundo tỉnh dậy trong ngục sau một ngày làm vua. Chàng kết luận rằng đời là ảo ảnh, bóng hình, hư cấu, và cả cuộc đời là giấc mộng.
Thông điệp chính của vở kịch là gì?
Nếu không chắc đâu là mộng đâu là thực, con người vẫn nên làm điều tốt, vì việc thiện có giá trị cả trong mộng lẫn khi tỉnh. Vở cũng bàn về định mệnh, tự do ý chí và việc cách nuôi dạy làm nên con người.
Đời là giấc mộng có liên quan tới Trang Chu mộng bướm không?
Không có liên hệ trực tiếp, nhưng hai câu chuyện cùng đặt câu hỏi làm sao phân biệt mộng và thực. Trang Chu xuất phát từ triết học Đạo gia, còn Calderón từ tư tưởng Công giáo và tinh thần Barôc châu Âu.