Hai câu chuyện "người ngủ rất lâu" nổi tiếng nhất phương Tây là Rip Van Winkle của Washington Irving (1819), người đàn ông ngủ 20 năm trên núi và tỉnh dậy thấy đất nước đã đổi chủ, và Người đẹp ngủ trong rừng, cô công chúa ngủ trăm năm, được Charles Perrault ghi lại năm 1697 và anh em Grimm kể lại năm 1812. Cả hai dùng giấc ngủ dài như một cỗ máy thời gian: nhắm mắt ở một thời, mở mắt ở thời khác.
Rip Van Winkle: ngủ qua cả một cuộc cách mạng
Tác giả và hoàn cảnh ra đời
Washington Irving (1783–1859) là một trong những nhà văn Mỹ đầu tiên được độc giả châu Âu biết đến. Truyện ngắn Rip Van Winkle in trong tập The Sketch Book of Geoffrey Crayon, Gent., ra từng phần năm 1819–1820. Cùng tập này còn có truyện Truyền thuyết về Thung lũng Ngủ (The Legend of Sleepy Hollow).
Câu chuyện
Rip là một nông dân gốc Hà Lan ở một ngôi làng dưới chân dãy núi Catskill, bang New York, trước Cách mạng Mỹ. Ông hiền lành, được trẻ con quý mến, sẵn lòng giúp hàng xóm mọi việc, trừ việc nhà mình. Vợ ông thì hay cằn nhằn. Để trốn, Rip thường dắt chó lên núi đi săn.
Một chiều, trên núi, ông gặp một nhóm người lạ mặc trang phục Hà Lan kiểu xưa đang lặng lẽ đánh ky. Về sau truyện ngầm cho biết đó là hồn ma thuỷ thủ đoàn của nhà thám hiểm Henry Hudson. Rip uống rượu từ bình của họ rồi thiếp đi.
Tỉnh dậy, khẩu súng bên cạnh đã gỉ, con chó biến mất, bộ râu dài tới ngực. Về làng, không ai nhận ra ông. Tấm biển quán trọ vẽ vua George III của Anh đã được sơn lại thành chân dung George Washington. Rip, chưa biết gì về cuộc Cách mạng, lỡ miệng tuyên bố mình là thần dân trung thành của vua Anh, suýt gặp rắc rối lớn. Hai mươi năm đã trôi qua. Vợ ông đã mất, con gái đã có gia đình và đón ông về ở. Rip trở thành người kể chuyện "ngày xưa" cho cả làng nghe.
Đọc Rip Van Winkle thế nào
Câu chuyện vừa hài hước vừa có ý mỉa mai: một con người ngủ qua cả một cuộc cách mạng, tỉnh dậy thì đời sống làng quê vẫn gần như cũ, chỉ có tấm biển là thay. Truyện cũng được đọc như một bức tranh về sự thay đổi chóng mặt của nước Mỹ non trẻ, khiến người ta cảm thấy như mình vừa ngủ dậy ở một thế giới khác.
Irving không tự nghĩ ra hoàn toàn cốt truyện. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra truyện có nhiều điểm giống một truyện dân gian Đức về anh chăn dê Peter Klaus, người cũng uống rượu của những người lạ trên núi rồi ngủ hai mươi năm. Irving chuyển câu chuyện sang bối cảnh Mỹ và thêm lớp ý nghĩa lịch sử.
Người đẹp ngủ trong rừng: từ Perrault tới Grimm
Bản của Perrault (1697)
Nhà văn Pháp Charles Perrault in truyện La Belle au bois dormant trong tập Truyện kể ngày xưa (Histoires ou contes du temps passé), năm 1697. Một vị vua mời các bà tiên tới lễ rửa tội của công chúa; một bà tiên già không được mời đã nguyền rằng công chúa sẽ bị kim con suốt đâm vào tay mà chết. Một bà tiên trẻ chưa kịp chúc, sửa lời nguyền: công chúa sẽ không chết, mà ngủ một trăm năm.
Khi lời nguyền ứng nghiệm, bà tiên tốt bụng làm cho cả lâu đài cùng ngủ, trừ vua và hoàng hậu, để khi công chúa tỉnh dậy có người hầu hạ. Rừng cây gai mọc kín quanh lâu đài. Một trăm năm sau, một hoàng tử đi qua, rừng gai tự rẽ lối, công chúa tỉnh dậy.
Ít người biết bản Perrault còn có phần hai, khá đen tối: mẹ của hoàng tử là một bà chúa thuộc dòng yêu tinh ăn thịt người, định hại vợ và các cháu khi hoàng tử vắng nhà. Phần này thường bị cắt khỏi các bản kể cho trẻ em.
Bản của anh em Grimm (1812)
Anh em Jacob và Wilhelm Grimm đưa truyện vào tuyển tập truyện cổ tích năm 1812 với tên Dornröschen (Bông hồng gai nhỏ). Bản này có mười ba bà mụ thông thái nhưng nhà vua chỉ có mười hai chiếc đĩa vàng, nên một bà không được mời. Công chúa bị kim con suốt đâm năm mười lăm tuổi. Nhiều hoàng tử tìm cách vượt hàng rào gai trong trăm năm đều mắc kẹt. Đúng lúc trăm năm tròn, hàng rào nở hoa và tự mở ra. Bản Grimm kết thúc khi công chúa tỉnh dậy và cưới hoàng tử, không có phần hai.
Những bản trước và sau
Trước Perrault, nhà văn Ý Giambattista Basile đã có một bản kể trong tuyển tập Pentamerone (thập niên 1630), giọng điệu thô và tàn nhẫn hơn nhiều. Sau Grimm, câu chuyện được Tchaikovsky dựng thành vở ballet Người đẹp ngủ trong rừng (công diễn 1890 ở St. Petersburg, biên đạo Marius Petipa), và hãng Disney làm phim hoạt hình năm 1959.
Bảng so sánh
| Rip Van Winkle | Người đẹp ngủ trong rừng | |
|---|---|---|
| Thời gian ngủ | 20 năm | 100 năm |
| Nguyên nhân | Uống rượu của những người lạ trên núi | Lời nguyền, kim con suốt |
| Ai ngủ | Một mình Rip | Công chúa, và trong nhiều bản cả lâu đài |
| Khi tỉnh dậy | Thế giới đã đổi khác, không ai nhận ra ông | Thế giới trong lâu đài đứng yên, chỉ bên ngoài thay đổi |
| Ý nghĩa thường được đọc | Lịch sử thay đổi, con người lạc thời | Trưởng thành, chờ đợi, thời gian bị ngưng lại |
| Nguồn gốc | Irving 1819, dựa trên truyện dân gian Đức | Basile thập niên 1630, Perrault 1697, Grimm 1812 |
Điểm khác nhau thú vị nhất: Rip tỉnh dậy là người "lạc thời" giữa một thế giới mới. Công chúa thì cả thế giới quanh nàng cùng ngủ, nên khi tỉnh dậy, ít nhất bên trong lâu đài, mọi thứ vẫn như cũ.
Những người ngủ lâu khác trong truyện xưa
- Epimenides xứ Crete: theo Diogenes Laertius, ông ngủ 57 năm trong một hang động rồi tỉnh dậy với hiểu biết của nhà tiên tri.
- Bảy người ngủ ở Ephesus: truyền thuyết Kitô giáo kể bảy chàng trai trốn cuộc bức hại vào hang và ngủ gần hai thế kỷ. Kinh Qur'an cũng có câu chuyện tương tự về "những người trong hang".
- Honi, nhà hiền triết Do Thái: theo Talmud, ông ngủ 70 năm và tỉnh dậy thấy cây carob mình vừa thấy người ta trồng đã ra quả.
- Lạn Kha trong truyện Trung Hoa: chàng tiều phu Vương Chất xem hai đồng tử đánh cờ trên núi, xem xong thì cán rìu đã mục, về làng không còn ai quen. Không hẳn là ngủ, nhưng cùng mô-típ thời gian trôi khác thường.
Mô-típ này có mặt ở nhiều nền văn hoá, có lẽ vì nó chạm tới một nỗi sợ chung: thời gian vẫn trôi khi ta không để ý, và ta có thể trở thành người lạ ngay ở quê mình.
Ngoài đời: có ai ngủ lâu như thế không
Không ai có thể ngủ liên tục nhiều năm theo nghĩa giấc ngủ bình thường. Giấc ngủ của người có chu kỳ, và cơ thể cần ăn uống. Những trạng thái kéo dài như hôn mê là tình trạng bệnh lý, khác hẳn giấc ngủ, cần chăm sóc y tế.
Y học có ghi nhận một rối loạn hiếm gặp đôi khi được báo chí gọi là "hội chứng người đẹp ngủ trong rừng": hội chứng Kleine-Levin. Người bệnh, thường là thanh thiếu niên, có những đợt ngủ rất nhiều kéo dài nhiều ngày tới vài tuần, xen giữa các giai đoạn bình thường. Nếu ai đó trong gia đình ngủ quá nhiều một cách bất thường, khó đánh thức, hoặc buồn ngủ ban ngày kéo dài dù ngủ đủ, hãy đưa đi khám chuyên khoa thần kinh hoặc đơn vị giấc ngủ của bệnh viện; với trẻ em, bắt đầu từ bác sĩ nhi.
Góc nhìn hôm nay
Cụm từ "Rip Van Winkle" ngày nay dùng để chỉ người lạc hậu với thời cuộc, kiểu như ta nói ai đó "ngủ quên". Người đi xa lâu ngày trở về, người ra viện sau thời gian dài, đôi khi cũng có cảm giác như Rip: đường phố, giá cả, cách nói chuyện đều đã khác.
Muốn tìm hiểu thêm:
- Đọc nguyên văn truyện của Irving: ngắn, đã thuộc phạm vi công cộng, dễ tìm bản tiếng Anh. Có nhiều bản dịch tiếng Việt trong các tuyển tập truyện ngắn Mỹ.
- So sánh bản Perrault và bản Grimm của Người đẹp ngủ trong rừng; nhiều tuyển tập truyện cổ Grimm tiếng Việt có truyện này.
- Nghe nhạc ballet của Tchaikovsky, đặc biệt đoạn Valse nổi tiếng ở hồi một.
- Vùng núi Catskill ở bang New York vẫn còn nhiều địa danh mang tên Rip Van Winkle.
Câu hỏi thường gặp
Rip Van Winkle ngủ bao nhiêu năm?
Rip Van Winkle ngủ 20 năm trên núi Catskill. Khi tỉnh dậy, ông thấy nước Mỹ đã độc lập, tấm biển vẽ vua George III ở quán trọ đã thành chân dung George Washington, và không ai trong làng nhận ra ông.
Rip Van Winkle của ai?
Truyện của nhà văn Mỹ Washington Irving, in năm 1819 trong tập The Sketch Book of Geoffrey Crayon, Gent. Cốt truyện có nhiều điểm giống một truyện dân gian Đức về anh chăn dê Peter Klaus.
Người đẹp ngủ trong rừng ngủ bao lâu?
Trong cả bản của Perrault (1697) lẫn bản của anh em Grimm (1812), công chúa ngủ một trăm năm. Lời nguyền ban đầu là chết, nhưng được một bà tiên sửa thành ngủ trăm năm.
Người đẹp ngủ trong rừng bản gốc là của ai?
Bản in sớm nổi tiếng là của Charles Perrault năm 1697. Trước đó Giambattista Basile ở Ý đã có một bản thô hơn trong thập niên 1630. Anh em Grimm kể lại năm 1812 với tên Bông hồng gai nhỏ.
Có bệnh nào làm người ta ngủ rất lâu không?
Có một rối loạn hiếm là hội chứng Kleine-Levin, người bệnh có những đợt ngủ rất nhiều kéo dài nhiều ngày. Ai ngủ quá nhiều bất thường hoặc buồn ngủ ban ngày kéo dài nên đi khám chuyên khoa thần kinh hoặc đơn vị giấc ngủ của bệnh viện.