Trong thần thoại Hy Lạp, Hypnos là thần giấc ngủ, con của nữ thần Đêm (Nyx) và là anh em song sinh với Thanatos, thần cái chết. Morpheus là thần của giấc mơ, chuyên hiện ra trong mơ dưới hình dạng con người. Hình ảnh Morpheus quen thuộc ngày nay đến chủ yếu từ nhà thơ La Mã Ovid, trong quyển XI của Biến hình ký (Metamorphoses), nơi Morpheus là một trong những người con của thần Ngủ.
Gia phả: Đêm sinh ra Ngủ và Chết
Nguồn cổ nhất kể về gia đình này là Thần phả (Theogonia) của nhà thơ Hesiod, khoảng thế kỷ 8–7 trước Công nguyên. Theo Hesiod, nữ thần Đêm (Nyx), một trong những thần nguyên thuỷ, tự mình sinh ra nhiều đứa con, trong đó có Ngủ (Hypnos), Chết (Thanatos) và "đám đông những Giấc mơ" (các Oneiroi).
Hesiod tả hai anh em sống ở rìa tối của thế giới, nơi mặt trời không bao giờ chiếu tới. Hypnos đi lại hiền hoà trên mặt đất và biển cả, dịu dàng với con người. Thanatos thì có trái tim bằng sắt, đã bắt ai thì không buông.
Việc Ngủ và Chết là anh em song sinh không phải ngẫu nhiên. Người Hy Lạp, cũng như nhiều nền văn hoá khác, thấy người ngủ và người chết giống nhau: nằm yên, nhắm mắt, không biết gì. Khác nhau ở chỗ người ngủ sẽ tỉnh lại. Tiếng Việt cũng có cách nói "giấc ngủ ngàn thu" để chỉ cái chết.
Hypnos trong Iliad: ru ngủ cả thần Zeus
Trong sử thi Iliad của Homer, Hypnos xuất hiện ở hai cảnh nổi tiếng.
Quyển XIV: Hera mua chuộc thần Ngủ
Nữ thần Hera muốn giúp quân Hy Lạp trong cuộc chiến thành Troy mà không bị chồng là Zeus ngăn cản. Bà tìm Hypnos, nhờ ru Zeus ngủ. Hypnos ban đầu từ chối: lần trước làm việc này, ông suýt bị Zeus ném xuống biển và chỉ thoát nhờ chạy tới trốn chỗ mẹ là Đêm, vì Zeus cũng nể sợ Đêm. Hera phải hứa gả cho ông một trong các nữ thần Duyên dáng (Charites) là Pasithea, người Hypnos đã thầm thương từ lâu. Hypnos nhận lời, hoá thành một con chim đậu trên cây thông cao trên núi Ida, và khi Zeus ngủ, cục diện trận chiến thay đổi.
Cảnh này cho thấy người Hy Lạp hình dung giấc ngủ là một sức mạnh mà ngay cả vua của các thần cũng không cưỡng được.
Quyển XVI: hai anh em đưa xác Sarpedon về quê
Khi Sarpedon, con trai của Zeus, tử trận, Zeus sai thần Apollo rửa sạch thi thể rồi giao cho hai anh em Ngủ và Chết mang về quê hương Lycia để an táng. Cảnh này được vẽ lại trên nhiều bình gốm Hy Lạp cổ: hai thần có cánh nâng thi thể người anh hùng. Ở đây, Ngủ và Chết không đáng sợ, mà dịu dàng như những người đưa tiễn.
Morpheus trong Ovid: thần mang hình người vào giấc mơ
Morpheus nổi tiếng chủ yếu nhờ Ovid (43 trước Công nguyên – khoảng 17 sau Công nguyên). Trong quyển XI của Biến hình ký, Ovid kể chuyện vợ chồng Ceyx và Alcyone.
Ceyx, vua xứ Trachis, đi biển và chết trong một cơn bão. Alcyone, vợ ông, ngày ngày cầu nguyện nữ thần Juno (tên La Mã của Hera) cho chồng trở về bình an. Juno không nỡ để nàng cầu nguyện mãi cho một người đã chết, bèn sai sứ giả Iris tới hang của thần Ngủ (Ovid dùng tên La Mã là Somnus) nhờ báo cho nàng biết sự thật qua giấc mơ.
Hang của thần Ngủ
Ovid tả hang thần Ngủ là một trong những đoạn đẹp nhất của ông: nằm gần xứ của người Cimmeria, nơi mặt trời không bao giờ chiếu tới; không có gà gáy, không có chó sủa, không cành cây xào xạc; dòng sông Lãng quên (Lethe) chảy qua dưới đá, tiếng nước rì rầm ru ngủ; trước cửa hang mọc đầy hoa anh túc và các loài cỏ cây gây ngủ. Thần Ngủ nằm trên chiếc giường gỗ mun phủ vải đen, quanh ông là vô số giấc mơ đủ hình dạng.
Ba người con của thần Ngủ
| Tên | Hiện ra trong mơ dưới dạng |
|---|---|
| Morpheus | Con người: bắt chước dáng đi, gương mặt, giọng nói, áo quần |
| Icelos (thần linh gọi vậy, người trần gọi là Phobetor) | Thú vật, chim, rắn |
| Phantasos | Đồ vật vô tri: đất, đá, nước, gỗ |
Thần Ngủ chọn Morpheus. Morpheus bay tới bên giường Alcyone, mang hình dạng Ceyx, người ướt sũng, tóc rỏ nước biển, kể cho nàng nghe cái chết của mình. Alcyone tỉnh dậy, ra bờ biển và thấy thi thể chồng trôi vào. Các thần thương xót, biến cả hai thành chim bói cá. Từ đó trong tiếng Anh có cụm "halcyon days", những ngày biển lặng giữa mùa đông khi chim bói cá làm tổ, chỉ quãng thời gian yên bình.
Tên Morpheus có gốc từ tiếng Hy Lạp morphē, nghĩa là hình dạng: thần tạo ra hình dạng trong mơ.
Cổng sừng và cổng ngà: giấc mơ thật và giấc mơ dối
Trong Odyssey quyển XIX, nàng Penelope kể rằng giấc mơ đến với con người qua hai cánh cổng. Giấc mơ đi qua cổng ngà là giấc mơ lừa dối, không thành sự thật; giấc mơ đi qua cổng sừng là giấc mơ đúng. Hình ảnh này về sau được nhà thơ La Mã Virgil dùng lại trong Aeneid.
Người Hy Lạp cũng tin thần linh có thể gửi giấc mơ giả. Ở quyển II của Iliad, Zeus sai một Giấc mơ (Oneiros) tới vua Agamemnon, hiện ra dưới dạng một lão tướng đáng tin, để lừa ông tấn công thành Troy. Thần thoại kể như vậy; khoa học hiện đại không coi giấc mơ là lời nhắn từ bên ngoài, và wiki này không bàn chuyện giấc mơ báo trước điều gì.
Dấu vết trong ngôn ngữ ngày nay
- Hypnosis (thôi miên): từ do bác sĩ Scotland James Braid phổ biến vào thập niên 1840, dựa trên tên Hypnos, vì ông thấy trạng thái này giống giấc ngủ. Về sau ông nhận ra nó khác giấc ngủ, nhưng tên gọi đã ở lại.
- Hypnogram, hypnagogia: biểu đồ các giai đoạn ngủ trong một đêm, và trạng thái lơ mơ lúc chợt ngủ, đều mang gốc từ Hypnos.
- Morphine: dược sĩ Đức Friedrich Sertürner tách được chất này từ nhựa cây anh túc đầu thế kỷ 19 và đặt tên theo Morpheus, vì nó gây buồn ngủ. Ngày nay đây là thuốc giảm đau chỉ dùng theo chỉ định chặt chẽ của bác sĩ.
- Thanatology: ngành nghiên cứu về cái chết và việc chăm sóc người hấp hối, mang tên người anh em song sinh của Ngủ.
Hypnos trong nghệ thuật
Hypnos thường được tạc là một chàng trai trẻ có đôi cánh nhỏ mọc ở thái dương, tay cầm cành anh túc hoặc chiếc sừng đựng nước lãng quên. Một trong những tác phẩm nổi tiếng là chiếc đầu tượng Hypnos bằng đồng có cánh ở thái dương, tìm thấy ở Ý, nay ở Bảo tàng Anh (London). Trên các bình gốm, cảnh hai anh em Ngủ và Chết mang xác Sarpedon là đề tài quen thuộc.
Thời Phục hưng và về sau, các hoạ sĩ châu Âu nhiều lần vẽ cảnh Juno trong hang thần Ngủ hay cảnh Morpheus bên giường người ngủ.
Góc nhìn hôm nay
Người Hy Lạp xưa đã có một trực giác thú vị: giấc ngủ là một sức mạnh, không ai cưỡng được mãi, kể cả thần Zeus. Khoa học hiện đại nói gần như vậy bằng ngôn ngữ khác: áp lực ngủ tích tụ theo thời gian thức, và tới một mức nào đó não sẽ ngủ dù ta muốn hay không, có khi chỉ là những giấc ngủ chớp nhoáng vài giây. Đó là lý do buồn ngủ khi lái xe nguy hiểm đến vậy; cách đúng là dừng xe ở nơi an toàn để nghỉ, không cố gồng.
Muốn đọc thêm, quyển XI của Biến hình ký có nhiều bản dịch tiếng Anh dễ tìm; đoạn hang thần Ngủ chỉ vài trang. Bản Việt ngữ các tuyển tập thần thoại Hy Lạp, như của Nguyễn Văn Khoả, cũng kể lại các truyện này. Ở Bảo tàng Anh, đầu tượng Hypnos bằng đồng là một hiện vật nên ghé xem.
Câu hỏi thường gặp
Thần giấc ngủ trong thần thoại Hy Lạp là ai?
Thần giấc ngủ là Hypnos, con của nữ thần Đêm (Nyx) và anh em song sinh với Thanatos, thần cái chết. Người La Mã gọi thần này là Somnus.
Morpheus là thần gì?
Morpheus là thần của giấc mơ, chuyên hiện ra trong mơ dưới hình dạng con người. Theo Ovid trong Biến hình ký quyển XI, Morpheus là một trong những người con của thần Ngủ. Tên ông có gốc từ chữ Hy Lạp nghĩa là hình dạng.
Hypnos và Morpheus khác nhau thế nào?
Hypnos là thần của bản thân giấc ngủ, làm cho người và thần chìm vào giấc ngủ. Morpheus là thần của giấc mơ, mang hình ảnh con người vào giấc mơ của người đang ngủ. Theo Ovid, Morpheus là con của thần Ngủ.
Vì sao thần Ngủ và thần Chết là anh em?
Người Hy Lạp thấy người ngủ và người chết giống nhau: nằm yên, nhắm mắt, không biết gì. Khác biệt là người ngủ sẽ tỉnh lại. Hesiod kể cả hai đều do nữ thần Đêm sinh ra.
Từ morphine có liên quan tới Morpheus không?
Có. Dược sĩ Đức Friedrich Sertürner đặt tên chất ông tách được từ nhựa anh túc theo tên Morpheus vì nó gây buồn ngủ. Ngày nay morphine là thuốc giảm đau mạnh, chỉ dùng theo chỉ định chặt chẽ của bác sĩ.