Hồng lâu mộng là tiểu thuyết chương hồi của Tào Tuyết Cần, viết khoảng giữa thế kỷ 18 đời Thanh, kể sự thịnh suy của gia tộc họ Giả và mối tình của Giả Bảo Ngọc với Lâm Đại Ngọc. Chữ "mộng" trong tên sách không phải ẩn dụ suông: truyện mở bằng một giấc mơ, và giấc mơ ở hồi thứ năm, khi Bảo Ngọc lạc vào Thái Hư Ảo Cảnh, báo trước số phận của gần như mọi nhân vật nữ. Bản phổ biến có 120 hồi; 80 hồi đầu của Tào Tuyết Cần, 40 hồi sau thường gán cho Cao Ngạc, nhưng chuyện này còn tranh luận.
Tào Tuyết Cần và một cuốn sách viết dở
Tào Tuyết Cần (tên thật là Tào Triêm) sinh trong một gia đình từng rất hiển hách. Ông nội ông, Tào Dần, giữ chức quản xưởng dệt của triều đình ở Giang Ninh (Nam Kinh) và thân cận vua Khang Hy. Đến đời Ung Chính, khoảng năm 1728, gia đình bị tịch thu tài sản và sa sút. Những năm cuối đời, Tào Tuyết Cần sống nghèo ở vùng núi phía tây Bắc Kinh.
Năm sinh của ông còn tranh luận, thường được nêu là khoảng 1715 hoặc 1724; năm mất khoảng 1763 hoặc 1764. Nhiều nhà nghiên cứu tin rằng cảnh vàng son rồi đổ nát của nhà họ Giả lấy cảm hứng từ chính đời gia đình ông, dù đây vẫn là tiểu thuyết chứ không phải hồi ký.
Khi Tào Tuyết Cần mất, bản thảo chỉ lưu truyền dưới dạng chép tay với tên Thạch đầu ký (Chuyện hòn đá), kèm lời bình của một người ký tên Chi Nghiễn Trai. Năm 1791, Trình Vĩ Nguyên và Cao Ngạc cho in bản 120 hồi đầu tiên, năm sau in lại có sửa chữa. Từ đó cái tên Hồng lâu mộng trở nên phổ biến.
Ai viết 40 hồi sau
Từ đầu thế kỷ 20, học giả Hồ Thích lập luận rằng 40 hồi sau do Cao Ngạc viết tiếp. Quan điểm này thống trị nhiều thập kỷ. Về sau, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Trình và Cao có thể đã dựa vào những phần bản thảo còn sót, rồi chỉnh lý thêm. Một số bản in gần đây ở Trung Quốc ghi phần sau là của người khuyết danh, do Trình Vĩ Nguyên và Cao Ngạc chỉnh lý. Câu trả lời dứt khoát vẫn chưa có. Điều người đọc nên biết: 40 hồi sau có giọng văn và cách kết khác, và giới nghiên cứu tranh cãi nhiều về việc nó có đúng ý Tào Tuyết Cần hay không.
Giấc mộng mở đầu: hòn đá và câu đối "thật – giả"
Truyện bắt đầu bằng thần thoại: khi bà Nữ Oa luyện đá vá trời, còn thừa một hòn không dùng tới. Hòn đá có linh tính, buồn vì không được dùng, rồi được một nhà sư và một đạo sĩ mang xuống cõi trần trải nghiệm phú quý. Hòn đá ấy về sau gắn với Giả Bảo Ngọc, người sinh ra ngậm trong miệng một viên ngọc.
Người đầu tiên nghe chuyện này là Chân Sĩ Ẩn, một nhà nho ở Tô Châu, qua một giấc ngủ trưa. Trong mơ, ông theo nhà sư và đạo sĩ tới trước một cổng lớn, trên có bốn chữ "Thái Hư Ảo Cảnh" và đôi câu đối nổi tiếng:
Giả tác chân thời chân diệc giả,
Vô vi hữu xứ hữu hoàn vô.
Tạm hiểu: khi giả được coi là thật thì thật cũng thành giả; khi không được coi là có thì có cũng hoá không. Câu đối này là chìa khoá của cả bộ truyện. Ngay tên nhân vật cũng chơi chữ: Chân (thật) Sĩ Ẩn và Giả Vũ Thôn; họ Giả ở kinh đô và họ Chân ở Giang Nam; Giả Bảo Ngọc và một Chân Bảo Ngọc giống hệt. Ranh giới giữa thật và giả, mộng và thức, là chủ đề chạy suốt.
Hồi thứ năm: Bảo Ngọc lạc vào Thái Hư Ảo Cảnh
Đây là giấc mơ quan trọng nhất của truyện, và có lẽ là giấc mơ nổi tiếng nhất văn học cổ điển Trung Hoa.
Bảo Ngọc, khi ấy còn là cậu bé, được đưa vào nghỉ trưa trong phòng của Tần Khả Khanh. Cậu thiếp đi, mơ thấy mình theo một tiên nữ tên Cảnh Ảo tới Thái Hư Ảo Cảnh. Ở đó có những toà nhà mang tên như "Ty Si tình", "Ty Kết oán", "Ty Bạc mệnh". Trong một toà, Bảo Ngọc mở các cuốn sổ ghi tên Kim Lăng thập nhị thoa, mười hai cô gái vùng Kim Lăng, chia thành chính sách, phó sách và hựu phó sách.
Mỗi trang sổ có một bức tranh và một bài thơ ngắn đầy ẩn ý. Bảo Ngọc đọc mà không hiểu. Người đọc lần đầu cũng không hiểu. Chỉ khi đọc hết truyện mới nhận ra từng bức tranh, từng câu thơ đã nói trước số phận của Đại Ngọc, Bảo Thoa, Nguyên Xuân, Thám Xuân, Tương Vân, Diệu Ngọc, Nghênh Xuân, Tích Xuân, Vương Hy Phượng, Xảo Thư, Lý Hoàn, Tần Khả Khanh.
Sau đó tiên nữ cho Bảo Ngọc nghe mười hai khúc hát mang tên "Hồng lâu mộng", mỗi khúc lại nói về một số phận. Bảo Ngọc vẫn không tỉnh ngộ, và giấc mơ kết thúc khi cậu giật mình hoảng hốt tỉnh dậy.
Kỹ thuật này giống như tác giả đưa cho người đọc bản đồ cả cuốn truyện từ hồi thứ năm, nhưng viết bằng mật mã. Vì nhiều bản thảo của 80 hồi đầu có lời bình gợi ý những tình tiết khác với 40 hồi sau, các nhà nghiên cứu đã dùng chính những bài thơ trong giấc mơ này để đoán Tào Tuyết Cần định kết truyện thế nào.
Những giấc mộng khác trong truyện
| Hồi | Ai mơ | Nội dung, ý nghĩa |
|---|---|---|
| 1 | Chân Sĩ Ẩn | Nghe chuyện hòn đá, thấy câu đối "thật – giả"; mở đầu khung truyện |
| 5 | Giả Bảo Ngọc | Thái Hư Ảo Cảnh, sổ Kim Lăng thập nhị thoa, mười hai khúc Hồng lâu mộng |
| 12 | Giả Thuỵ | Tấm gương "Phong nguyệt bảo giám" hai mặt: mặt trước là ảo ảnh thèm muốn, mặt sau là bộ xương; ẩn dụ về dục vọng và cái chết |
| 13 | Vương Hy Phượng | Tần Khả Khanh vừa mất hiện về dặn lo đường lui cho gia tộc, vì thịnh quá ắt suy |
| Gần cuối (bản 120 hồi) | Giả Bảo Ngọc | Mơ trở lại cảnh tiên cũ, lần này hiểu ra, dẫn tới việc xuất gia |
Giấc mơ của Vương Hy Phượng ở hồi 13 đáng nhớ vì nó là lời cảnh báo thực tế nhất: lúc nhà còn thịnh, hãy chuẩn bị cho lúc suy. Phượng Thư, người giỏi giang và thực dụng nhất truyện, nghe xong rồi để đó. Phần còn lại của truyện cho thấy cái giá của việc bỏ qua lời cảnh báo ấy.
Vì sao giấc mộng là trung tâm của cuốn truyện
Tên Hồng lâu mộng có thể hiểu là "giấc mộng chốn lầu hồng". Lầu hồng ở đây gợi khuê phòng các tiểu thư nhà quyền quý, và rộng hơn là cả thế giới vàng son của họ Giả. Toàn bộ sự phồn hoa ấy, nhìn từ cuối truyện, chỉ như một giấc mộng.
Ý tưởng "đời như mộng" có gốc sâu trong tư tưởng Phật giáo và Đạo giáo, vốn đã có nhiều câu chuyện nổi tiếng trong văn học Trung Hoa (những câu chuyện về giấc mộng ngắn ngủi như một đời người đã có trang riêng trong hệ). Điều làm Hồng lâu mộng khác là nó không chỉ nói "đời là mộng" rồi thôi. Nó kể một cách chi tiết đến kinh ngạc về chính cái "mộng" ấy: bữa tiệc, bài thơ, món ăn, áo quần, những cuộc cãi vã nhỏ giữa người hầu. Người đọc bị cuốn vào giấc mộng, sống trong đó hàng trăm trang, rồi mới cùng nhân vật tỉnh ra.
Hồng học: cả một ngành nghiên cứu
Ở Trung Quốc, nghiên cứu Hồng lâu mộng được gọi là Hồng học, với hàng nghìn công trình, tạp chí chuyên ngành và các trường phái tranh luận về tác giả, văn bản, ý nghĩa. Bộ truyện được xếp vào nhóm bốn đại tiểu thuyết cổ điển Trung Hoa, cùng Tam quốc diễn nghĩa, Thuỷ hử và Tây du ký.
Ở Việt Nam, Hồng lâu mộng có bản dịch tiếng Việt từ những năm 1960 và được in lại nhiều lần. Phim truyền hình do Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc sản xuất năm 1987 từng chiếu ở Việt Nam và để lại ấn tượng cho nhiều thế hệ khán giả.
Góc nhìn hôm nay: đọc Hồng lâu mộng thế nào
Hồng lâu mộng dài và đông nhân vật, có bản đếm được hàng trăm người có tên. Người đọc lần đầu hay bỏ dở. Vài gợi ý:
- Đọc chậm hồi 1 đến hồi 5. Đó là phần "khung" của truyện. Đọc kỹ giấc mơ hồi 5, ghi lại các bài thơ, rồi quay lại so khi đọc tới cuối.
- Vẽ sơ đồ gia tộc. Phủ Vinh Quốc và phủ Ninh Quốc, các đời, các nhánh. Nhiều bản in có sẵn sơ đồ ở đầu sách.
- Đừng sợ bỏ qua thơ. Lần đầu có thể đọc lướt các bài thơ trong những buổi thi thơ, lần sau đọc lại.
- Để ý hai chữ "Chân" và "Giả" mỗi khi gặp; phần lớn đều có dụng ý.
Với ai quan tâm tới giấc mơ, Hồng lâu mộng là một minh hoạ văn chương cho điều mà người hiện đại đôi khi cũng cảm thấy: giấc mơ đêm qua dường như nói điều gì đó, nhưng ta không hiểu cho tới khi mọi việc đã xảy ra. Trong truyện, đó là kỹ thuật của tác giả. Ngoài đời, giấc mơ không báo trước tương lai; cảm giác "mơ đúng" thường đến từ việc ta nhớ lại những giấc khớp và quên đi rất nhiều giấc không khớp.
Câu hỏi thường gặp
Hồng lâu mộng do ai viết?
80 hồi đầu do Tào Tuyết Cần viết vào khoảng giữa thế kỷ 18. 40 hồi sau trong bản 120 hồi in năm 1791 thường được gán cho Cao Ngạc, nhưng nhiều nhà nghiên cứu cho rằng có thể dựa trên bản thảo còn sót. Vấn đề này vẫn còn tranh luận.
Hồng lâu mộng nghĩa là gì?
Có thể hiểu là "giấc mộng chốn lầu hồng". Lầu hồng gợi khuê phòng các tiểu thư nhà quyền quý và thế giới vàng son của gia tộc họ Giả. Tên sách gợi ý rằng tất cả sự phồn hoa ấy rốt cuộc chỉ như một giấc mộng.
Thái Hư Ảo Cảnh là gì?
Đó là cõi tiên mà Giả Bảo Ngọc lạc vào trong giấc mơ ở hồi thứ năm. Ở đây cậu đọc sổ Kim Lăng thập nhị thoa và nghe mười hai khúc Hồng lâu mộng, những bài thơ ẩn ý báo trước số phận các nhân vật nữ.
Kim Lăng thập nhị thoa là những ai?
Là mười hai nhân vật nữ chính trong chính sách: Lâm Đại Ngọc, Tiết Bảo Thoa, Giả Nguyên Xuân, Giả Thám Xuân, Sử Tương Vân, Diệu Ngọc, Giả Nghênh Xuân, Giả Tích Xuân, Vương Hy Phượng, Xảo Thư, Lý Hoàn và Tần Khả Khanh.
Hồng lâu mộng còn có tên nào khác?
Tên gọi phổ biến khi còn ở dạng chép tay là Thạch đầu ký, tức Chuyện hòn đá. Hồi đầu của truyện còn liệt kê vài tên khác như Tình tăng lục, Phong nguyệt bảo giám và Kim Lăng thập nhị thoa.