Giấc ngủ trong hội hoạ: Goya, Fuseli, Leighton và những bức nổi tiếng

Ba bức tranh về giấc ngủ nổi tiếng nhất của hội hoạ châu Âu là "Giấc ngủ của lý trí sinh ra quái vật" của Francisco Goya (khoảng 1797–1799), "Ác mộng" (The Nightmare, 1781) của Henry Fuseli và "Tháng Sáu rực lửa" (Flaming June, 1895) của Frederic Leighton. Mỗi bức nhìn giấc ngủ theo một cách: Goya thấy nỗi nguy khi lý trí ngủ quên, Fuseli vẽ nỗi sợ ập xuống người đang ngủ, còn Leighton vẽ giấc ngủ trưa yên bình như một vẻ đẹp tuyệt đối.

Vì sao hoạ sĩ thích vẽ người ngủ

Người ngủ là người mẫu kiên nhẫn nhất. Nhưng lý do sâu hơn là giấc ngủ cho phép hoạ sĩ vẽ hai thế giới cùng lúc: cơ thể nằm yên ở thế giới thật, và những gì đang diễn ra bên trong, thứ không ai nhìn thấy. Từ thời cổ đại, người ta đã tạc thần Ngủ có cánh; thời Phục hưng và Barôc vẽ nhiều cảnh các vị thần, thiếu nữ, mục đồng ngủ. Đến cuối thế kỷ 18, khi trào lưu Lãng mạn nổi lên, hoạ sĩ bắt đầu vẽ chính giấc mơ và nỗi sợ trong đêm.

Goya: "Giấc ngủ của lý trí sinh ra quái vật"

Tác phẩm

Đây là bản khắc số 43 trong bộ Los Caprichos (Những ý tưởng ngông) gồm 80 bản khắc của danh hoạ Tây Ban Nha Francisco Goya (1746–1828), phát hành năm 1799. Kỹ thuật là khắc axit kết hợp aquatint, cho những mảng xám đen mịn như mực loang.

Trong tranh, một người đàn ông, thường được hiểu là chính người hoạ sĩ, gục đầu trên bàn làm việc, ngủ thiếp đi. Sau lưng ông, từ bóng tối bay ra một bầy cú và dơi, một con mèo lớn giống linh miêu nằm rình dưới chân. Trên mặt bàn khắc dòng chữ El sueño de la razón produce monstruos.

Một chữ, hai nghĩa

Chữ sueño trong tiếng Tây Ban Nha vừa là giấc ngủ vừa là giấc mơ. Vì vậy tiêu đề có thể hiểu là "khi lý trí ngủ thì quái vật sinh ra", hoặc "giấc mơ của lý trí sinh ra quái vật", tức một lý trí mơ mộng viển vông cũng đẻ ra điều quái gở. Goya có lẽ cố ý để hai nghĩa song song.

Trong một bản chú thích viết tay còn lưu ở Bảo tàng Prado, bức tranh được giải thích đại ý rằng: trí tưởng tượng bị lý trí bỏ rơi sẽ sinh ra quái vật, nhưng khi đi cùng lý trí thì nó là mẹ của nghệ thuật. Vậy Goya không chống lại giấc mơ hay tưởng tượng, ông nói về sự cân bằng.

Bối cảnh

Goya làm bộ Caprichos sau một trận bệnh nặng khiến ông bị điếc vĩnh viễn. Bộ tranh châm biếm mê tín, thói hư của giới quý tộc và giáo sĩ Tây Ban Nha cuối thế kỷ 18. Chỉ ít ngày sau khi bày bán, Goya rút bộ tranh về, có lẽ vì lo ngại Toà án Dị giáo. Vài năm sau, ông dâng các bản khắc gốc cho nhà vua.

Fuseli: "Ác mộng" (1781)

Tác phẩm

Henry Fuseli (1741–1825) là hoạ sĩ gốc Thuỵ Sĩ sống ở London. Bức sơn dầu The Nightmare vẽ năm 1781, trưng bày tại Học viện Nghệ thuật Hoàng gia Anh năm 1782 và gây chấn động. Bản gốc hiện ở Viện Nghệ thuật Detroit (Mỹ).

Một thiếu nữ mặc váy trắng nằm ngửa vắt ngang giường, đầu và tay buông thõng xuống mép, chìm trong giấc ngủ nặng nề. Trên ngực cô ngồi chồm hỗm một con quỷ nhỏ (incubus) mặt nhăn nhó, quay ra nhìn người xem. Từ sau tấm rèm, một cái đầu ngựa với đôi mắt trắng dã thò vào.

Đọc bức tranh

Trong tiếng Anh, nightmare (ác mộng) có gốc từ chữ mare trong tiếng Anh cổ, chỉ một loại yêu quái được tin là ngồi đè lên ngực người ngủ, gây cảm giác ngộp thở, chứ không liên quan đến ngựa cái. Fuseli chơi chữ bằng cách vẽ thêm cái đầu ngựa. Bức tranh vì thế không vẽ "giấc mơ" mà vẽ cảm giác bị đè nặng trong đêm, điều người Việt gọi là "bóng đè". Ngày nay khoa học gọi đó là hiện tượng liệt ngủ; chuyện này có trang riêng trong mục các rối loạn giấc ngủ.

Bức tranh nổi tiếng tới mức Fuseli vẽ thêm nhiều phiên bản, và bản khắc in lại của nó được bán rộng rãi, trở thành một trong những hình ảnh tiêu biểu nhất của nghệ thuật Lãng mạn rùng rợn.

Leighton: "Tháng Sáu rực lửa" (1895)

Tác phẩm

Frederic Leighton (1830–1896), chủ tịch Học viện Nghệ thuật Hoàng gia Anh, vẽ Flaming June năm 1895, một năm trước khi mất. Bức tranh gần vuông, hiện ở Bảo tàng Nghệ thuật Ponce, Puerto Rico.

Một người phụ nữ cuộn mình ngủ trên băng ghế đá cẩm thạch, khoác tấm váy mỏng màu cam rực như lửa, phía sau là mặt biển lấp lánh dưới nắng trưa. Tư thế cuộn tròn được bố cục rất chặt, các nếp vải chảy như dòng nước.

Cành trúc đào

Ở góc trên bên phải có một cành trúc đào nở hoa. Cây trúc đào có độc, và nhiều nhà phê bình đọc chi tiết này như một ẩn ý về mối liên hệ mong manh giữa giấc ngủ và cái chết, quen thuộc từ thần thoại Hy Lạp, nơi thần Ngủ và thần Chết là anh em song sinh.

Số phận bức tranh

Đầu thế kỷ 20, khi hội hoạ thời Victoria bị coi là lỗi thời, Flaming June rơi vào quên lãng. Thập niên 1960, nó không tìm được người mua ở một phiên đấu giá, rồi được Luis A. Ferré, người sáng lập bảo tàng Ponce, mua về Puerto Rico năm 1963. Ngày nay nó là một trong những bức tranh thời Victoria được yêu thích nhất, thường được cho mượn đi triển lãm ở châu Âu.

Thêm hai giấc ngủ đáng xem

Millet và Van Gogh: giấc ngủ trưa của người nông dân

Năm 1866, Jean-François Millet vẽ bức phấn màu La Méridienne (Giấc ngủ trưa): một đôi vợ chồng nông dân nằm ngủ trên đống rơm giữa trưa hè, liềm và giày đặt bên cạnh. Hơn hai mươi năm sau, khi ở bệnh viện Saint-Rémy (1889–1890), Vincent van Gogh vẽ lại bức này bằng sơn dầu với màu vàng rơm và xanh trời rực rỡ. Bản của Van Gogh hiện ở Bảo tàng Orsay, Paris. Đây là một trong số ít tranh nổi tiếng vẽ giấc ngủ trưa của người lao động, rất gần với giấc trưa trên ổ rơm ở làng quê Việt.

Dalí: giấc mơ một giây trước khi tỉnh

Năm 1944, Salvador Dalí vẽ bức tranh có tên dài: Giấc mơ gây ra bởi một con ong bay quanh quả lựu một giây trước khi thức dậy, hiện ở Bảo tàng Thyssen-Bornemisza, Madrid. Một người phụ nữ nằm ngủ trên phiến đá giữa biển; phía trên, từ quả lựu bung ra một con cá, từ miệng cá lao ra hai con hổ và một lưỡi lê sắp chạm vào cánh tay cô. Dalí muốn vẽ cách một kích thích nhỏ bên ngoài, tiếng ong vo ve, được giấc mơ biến thành một cảnh dữ dội ngay trước lúc tỉnh.

Bảng tóm tắt

Những bức tranh giấc mơ của Henri Rousseau và Odilon Redon đã có trang riêng trong hệ nên không nhắc lại ở đây.

Góc nhìn hôm nay

Năm bức tranh trên trải dài hơn 160 năm, nhưng có thể đọc như một cuộc trò chuyện về giấc ngủ: nó là nỗi sợ (Fuseli), là lời cảnh báo (Goya), là sự nghỉ ngơi xứng đáng (Millet, Van Gogh), là vẻ đẹp (Leighton), là cánh cửa để thế giới bên ngoài len vào (Dalí). Khoa học về giấc ngủ hôm nay xác nhận nhiều trực giác ấy: giấc ngủ là lúc cơ thể nghỉ ngơi thật sự, và những âm thanh, cảm giác bên ngoài đôi khi lọt vào giấc mơ.

Muốn xem tận mắt:

• Bộ Los Caprichos có bản in ở nhiều bảo tàng lớn; Bảo tàng Prado (Madrid) giữ các bản vẽ chuẩn bị và trưng bày nhiều tác phẩm của Goya.
• Viện Nghệ thuật Detroit, Bảo tàng Orsay và Bảo tàng Thyssen-Bornemisza đều có trang số hoá bộ sưu tập, xem được ảnh độ phân giải cao.
• Nếu không đi xa được, hãy thử xem một bức tranh thật chậm, vài phút, như cách người ta ngắm người ngủ: để ý tư thế, ánh sáng, đồ vật xung quanh. Đó là cách tốt nhất để hiểu vì sao các hoạ sĩ say mê đề tài này.