Người Việt có khá nhiều điều kiêng khi ngủ: không kê gương chiếu thẳng vào giường, không nằm chân quay ra cửa chính, không ngủ dưới xà ngang, không để quạt thổi thẳng vào đầu, không gọi giật người đang ngủ. Đây là những nếp sống và tín ngưỡng dân gian, không phải điều khoa học khẳng định. Nhưng đằng sau không ít điều kiêng là một lý do rất đời thường – thông gió, an toàn, tránh giật mình – mà người xưa gói lại bằng lời răn dễ nhớ.
Hiểu kiêng kỵ thế nào cho đúng
Kiêng kỵ là cách các cộng đồng truyền lại kinh nghiệm khi chưa có sách vở phổ cập. Một lời dặn "đừng làm vậy kẻo…" dễ nhớ hơn một bài giảng. Có điều kiêng xuất phát từ kinh nghiệm thật, có điều xuất phát từ tín ngưỡng về hồn vía, ma quỷ, và có điều chỉ là thói quen truyền miệng mà gốc gác đã mờ.
Bài này kể lại các điều kiêng phổ biến như một phần văn hoá, kèm cách lý giải hợp lý có thể có. Bài không khẳng định điều kiêng nào là đúng, cũng không hướng dẫn "hoá giải". Gia đình nào giữ nếp nào là chuyện của gia đình ấy; điều đáng giữ nhất là những phần liên quan đến an toàn.
Gương chiếu vào giường
Nếp xưa: nhiều nhà kiêng đặt gương soi chiếu thẳng vào chỗ nằm. Người xưa cho rằng gương "thu hồn", nửa đêm mở mắt thấy bóng mình trong gương dễ bị "giật vía".
Cách lý giải có thể có: trong bóng tối lờ mờ, một hình người động đậy trong gương rất dễ làm người vừa tỉnh hoảng hốt – nhất là khi còn ngái ngủ, não chưa tỉnh hẳn. Gương còn phản chiếu ánh đèn đường, ánh sáng từ cửa sổ vào mặt người ngủ. Ở góc độ thực tế, gương to treo sát đầu giường cũng là vật dễ vỡ.
Nằm chân hướng ra cửa, ngủ dưới xà ngang
Nếp xưa: nhiều nơi kiêng kê giường để chân người nằm quay thẳng ra cửa chính, vì đó là tư thế người đã khuất được đưa ra khỏi nhà. Cũng có nhà kiêng kê giường ngay dưới xà ngang, sợ bị "đè", nằm không yên.
Cách lý giải có thể có: điều kiêng thứ nhất chủ yếu mang ý nghĩa tâm linh và cảm xúc – không ai muốn ngủ trong tư thế gợi tới tang lễ. Nằm ngay lối cửa còn hứng gió lùa, tiếng động, ánh sáng mỗi khi có người ra vào. Với xà ngang, trong những ngôi nhà gỗ, nhà tranh xưa, một thanh xà nặng phía trên đầu khiến người ta không yên tâm; nằm dưới vật nặng treo cao, như tủ treo tường, kệ sách lỏng, thì lo lắng ấy hoàn toàn có cơ sở.
Quạt thổi thẳng, ngủ khi tóc ướt, ngủ nơi gió lùa
Nếp xưa: người lớn hay dặn đừng để quạt thổi thẳng vào đầu, vào mặt cả đêm, đừng gội đầu rồi đi ngủ ngay, đừng nằm nơi gió lùa – kẻo "trúng gió", "cảm".
Cách lý giải có thể có: "trúng gió" là khái niệm dân gian, y học hiện đại không dùng. Nhưng luồng gió thổi liên tục vào mặt làm khô mắt, khô mũi họng; sáng dậy nhiều người thấy rát họng, nghẹt mũi. Tóc ướt và gió lạnh làm vùng đầu cổ lạnh đi, ngủ không thoải mái, dễ mỏi cổ. Cảm lạnh thì do virus, không do tóc ướt; nhưng nằm lạnh khó chịu làm giấc ngủ chập chờn. Cách hợp lý: cho quạt quay, hướng xuống chân hoặc thổi vào tường cho gió dội lại; sấy hoặc lau khô tóc trước khi ngủ.
Không gọi giật, không vẽ mặt người đang ngủ
Nếp xưa: người xưa tin khi ngủ hồn có thể rời thân đi chơi, nên không được gọi giật hay lay mạnh người đang ngủ, càng không được vẽ bậy lên mặt họ – kẻo hồn quay về không nhận ra thân xác. Niềm tin hồn rời thân khi ngủ có mặt ở nhiều dân tộc Đông Nam Á và nhiều nơi khác.
Cách lý giải có thể có: bị đánh thức đột ngột, nhất là từ giấc ngủ sâu, người ta thường choáng váng, lẫn lộn, tim đập nhanh – y học gọi là quán tính giấc ngủ. Với người đang mộng du, lời khuyên phổ thông hiện nay cũng là không lay mạnh, không la hét, mà nhẹ nhàng dẫn họ về giường. Lời kiêng của người xưa vô tình trùng với lời khuyên ấy.
Không ngủ lúc chạng vạng, không trùm kín đầu
Nếp xưa: nhiều nhà không cho trẻ con ngủ lúc chạng vạng tối, bảo là giờ "giao", ngủ dễ bị ma trêu, dậy quấy khóc. Cũng có lời dặn đừng trùm chăn kín đầu khi ngủ.
Cách lý giải có thể có: ngủ một giấc dài lúc chiều tối làm giảm áp lực ngủ, đến khuya trẻ khó ngủ lại, giấc đêm bị lệch; trẻ dậy giữa chừng thường cáu kỉnh, lờ đờ. Còn trùm kín đầu làm hơi thở quẩn lại trong chăn, nóng bức; với trẻ nhỏ thì chăn che mặt là nguy cơ cho đường thở thật sự.
Đặt dao kéo dưới gối trẻ nhỏ
Nếp xưa: ở một số nơi, người ta đặt con dao nhỏ, cái kéo, cành dâu, nắm tỏi gần chỗ trẻ sơ sinh nằm để "trừ tà", giữ vía cho bé.
Cần lưu ý về an toàn: đây là điều kiêng nên xem lại. Theo khuyến cáo ngủ an toàn của Viện Hàn lâm Nhi khoa Mỹ (AAP), chỗ ngủ của trẻ sơ sinh nên trống: nằm ngửa trên mặt phẳng chắc, không gối, không chăn rời, không thú bông, không đồ vật. Vật sắc và vật nhỏ trong nôi có thể gây đứt tay, nghẹt thở nếu bé đưa lên miệng. Gia đình muốn giữ nếp có thể treo vật đó ở chỗ cao, xa tầm với, ngoài nôi. Thắc mắc cụ thể thì hỏi bác sĩ nhi.
Bảng tóm tắt
| Điều kiêng | Người xưa giải thích | Lý do thực tế có thể có |
|---|---|---|
| Gương chiếu vào giường | Gương thu hồn, giật vía | Dễ hoảng khi thấy bóng mình lúc nửa tỉnh; phản chiếu ánh sáng |
| Chân quay ra cửa | Tư thế người đã khuất | Gió lùa, tiếng động, người qua lại |
| Ngủ dưới xà ngang | Bị "đè", không yên | Không yên tâm khi có vật nặng phía trên |
| Quạt thổi thẳng, tóc ướt | Trúng gió, cảm | Khô mắt mũi họng, lạnh vùng cổ, ngủ chập chờn |
| Gọi giật người ngủ | Hồn chưa kịp về | Dậy đột ngột dễ choáng, lẫn lộn |
| Ngủ lúc chạng vạng | Giờ giao, bị ma trêu | Giấc chiều dài làm đêm khó ngủ |
| Dao kéo dưới gối trẻ | Trừ tà, giữ vía | Nên bỏ ra khỏi nôi vì an toàn |
Góc nhìn hôm nay
Đọc kiêng kỵ như đọc một cuốn sổ tay kinh nghiệm viết bằng ngôn ngữ của người xưa. Có trang đã cũ, có trang vẫn đúng nếu dịch ra lời hôm nay: phòng ngủ thoáng nhưng không gió lùa, không treo vật nặng trên đầu giường, không đánh thức ai thô bạo, giữ nôi của bé thật trống. Muốn tìm hiểu thêm, các công trình nghiên cứu văn hoá dân gian, tín ngưỡng Việt Nam của các nhà nghiên cứu folklore là nguồn tốt; hỏi chuyện ông bà, cha mẹ về những điều kiêng trong nhà cũng là cách giữ lại một phần ký ức gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người xưa kiêng đặt gương đối diện giường?
Dân gian tin gương thu hồn và dễ làm người ngủ giật vía. Lý do thực tế có thể là nửa đêm tỉnh dậy, thấy bóng người động đậy trong gương lúc còn ngái ngủ rất dễ hoảng; gương cũng phản chiếu ánh sáng vào mặt.
Ngủ chân hướng ra cửa có sao không?
Đây là kiêng kỵ mang ý nghĩa tâm linh vì gợi tư thế người đã khuất được đưa ra khỏi nhà. Về mặt thực tế, nằm ngay lối cửa dễ bị gió lùa và tiếng động làm thức giấc.
Ngủ quạt thổi thẳng vào đầu có bị trúng gió không?
"Trúng gió" là khái niệm dân gian. Nhưng gió thổi thẳng cả đêm có thể làm khô mắt, khô mũi họng và khiến sáng dậy khó chịu. Nên cho quạt quay hoặc hướng xuống chân.
Có nên đặt dao kéo dưới gối trẻ sơ sinh không?
Không nên đặt trong nôi. Theo khuyến cáo ngủ an toàn của Viện Hàn lâm Nhi khoa Mỹ, chỗ ngủ của trẻ sơ sinh nên trống, không đồ vật; vật sắc nhọn hay vật nhỏ có thể gây tai nạn.
Vì sao không nên đánh thức người đang ngủ đột ngột?
Dân gian tin hồn chưa kịp về. Thực tế, người bị đánh thức đột ngột từ giấc ngủ sâu thường choáng váng, lẫn lộn một lúc; với người mộng du, lời khuyên hiện nay cũng là nhẹ nhàng dẫn về giường.