Chiếc giường bắt đầu từ một lớp cỏ và lá trải trên nền hang: ở hang Border, Nam Phi, các nhà khảo cổ tìm thấy dấu vết đệm cỏ có tuổi khoảng 200.000 năm. Từ đó, con người nâng chỗ nằm lên khỏi mặt đất, làm giường đá, giường gỗ có màn rèm, giường sắt, rồi nệm lò xo và nệm foam. Mỗi bước thay đổi đều trả lời một câu hỏi rất cụ thể: làm sao ngủ ấm hơn, sạch hơn, ít bị côn trùng quấy hơn.
Đệm cỏ thời đồ đá
Năm 2011, nhóm nhà khảo cổ do Lyn Wadley dẫn đầu công bố trên tạp chí Science phát hiện ở hang Sibudu, Nam Phi: những lớp đệm làm từ cói và cỏ, có tuổi khoảng 77.000 năm. Điều thú vị là trong đệm có lá của một loài cây thuộc họ Long não, loại lá có chứa chất xua đuổi côn trùng. Người xưa dường như đã chọn lá có mùi để đuổi muỗi, rận. Họ còn đốt đệm cũ để dọn sạch hang trước khi trải lớp mới.
Năm 2020, cũng nhóm của Wadley công bố trên Science dấu vết đệm cỏ ở hang Border (Nam Phi) có tuổi khoảng 200.000 năm, đặt trên lớp tro – có lẽ để cách ẩm và tránh côn trùng bò lên. Đây là những "chiếc giường" cổ nhất từng được biết.
Giường đá, giường cao chân thời cổ đại
Ở Skara Brae, một làng thời đồ đá mới trên quần đảo Orkney (Scotland), có niên đại khoảng 3100–2500 trước Công nguyên, mỗi ngôi nhà có những khung giường bằng phiến đá xếp thành hộp. Người ta đoán bên trong lót rơm, da thú, rêu cho êm và ấm.
Ở Ai Cập cổ đại, giường của người giàu có là khung gỗ căng dây hay căng da, chân chạm hình chân thú, thường dốc nhẹ về phía chân và có tấm chắn ở cuối giường để người nằm khỏi trượt. Thay cho gối là vật kê đầu bằng gỗ hay đá. Trong mộ vua Tutankhamun có nhiều giường, kể cả một chiếc giường gấp được – có lẽ để mang theo khi đi xa. Người nghèo thì vẫn ngủ trên chiếu, trên nền nhà.
Người La Mã có lectus – chiếc giường dùng vừa để ngủ vừa để nằm ăn tiệc, tựa khuỷu tay. Người Hy Lạp, La Mã giàu có ăn tối trong tư thế nằm nghiêng trên những chiếc giường như vậy.
Thời trung cổ: túi rơm, nệm lông và giường có rèm
Ở châu Âu thời trung cổ, phần lớn dân thường ngủ trên một túi vải nhồi rơm đặt trên sàn hoặc trên khung gỗ đơn giản – tiếng Anh gọi là pallet. Cả nhà, có khi cả khách, ngủ chung trong một gian để giữ ấm. Rơm bị nén, ẩm, có rận rệp, phải thay thường xuyên.
Người khá giả có nệm nhồi lông vũ và chiếc giường bốn cột có rèm che. Rèm không chỉ để kín đáo: trong những lâu đài lạnh, gió lùa, buông rèm là tạo ra một "căn phòng" nhỏ ấm áp quanh người ngủ. Giường khi ấy là tài sản giá trị, được ghi trong di chúc. Chiếc Giường lớn ở Ware (Great Bed of Ware), làm khoảng năm 1590, rộng hơn 3 mét, nay ở Bảo tàng Victoria và Albert (London), nổi tiếng đến mức được Shakespeare nhắc tới trong vở Đêm thứ mười hai.
Ở Bretagne (Pháp), Scotland, Hà Lan và Bắc Âu, có kiểu giường hộp – giường đóng kín như cái tủ, có cửa trượt hay rèm, ngủ bên trong cho ấm.
Giường sắt, nệm lò xo và nệm foam
Thế kỷ 19 mang lại hai thay đổi lớn. Thứ nhất là giường sắt: rẻ dần nhờ công nghiệp luyện kim, và được ưa chuộng vì sạch hơn giường gỗ – rệp khó làm tổ trong khe kim loại. Bệnh viện, ký túc xá, doanh trại chuyển sang giường sắt.
Thứ hai là nệm lò xo. Lò xo cuộn bắt đầu được dùng trong ghế ngồi và nệm từ giữa thế kỷ 19; các bằng sáng chế nệm lò xo xuất hiện từ khoảng thập niên 1870, và đến đầu thế kỷ 20 nệm lò xo trở thành hàng phổ biến ở Mỹ, châu Âu. Sang thế kỷ 20 có nệm cao su (mủ cao su tạo bọt) và về sau là nệm foam. Loại "foam nhớ hình" (memory foam) có gốc từ một nghiên cứu làm đệm ghế được thực hiện theo hợp đồng với Cơ quan Hàng không Vũ trụ Mỹ (NASA) năm 1966, rồi mới thành nệm dân dụng.
Dòng thời gian
- Khoảng 200.000 năm trước: đệm cỏ trên lớp tro ở hang Border, Nam Phi.
- Khoảng 77.000 năm trước: đệm cói, cỏ có lá xua côn trùng ở hang Sibudu, Nam Phi.
- Khoảng 3100–2500 trước Công nguyên: khung giường đá ở Skara Brae, Orkney.
- Ai Cập cổ đại: giường gỗ cao chân, kê đầu; giường gấp trong mộ Tutankhamun.
- Thời La Mã: lectus vừa để ngủ vừa để nằm ăn.
- Trung cổ – Phục hưng: túi rơm cho dân thường, giường bốn cột có rèm cho người giàu; Giường lớn ở Ware (khoảng 1590).
- Thế kỷ 19: giường sắt, nệm lò xo bắt đầu phổ biến.
- Thế kỷ 20: nệm cao su, foam; foam nhớ hình từ nghiên cứu năm 1966.
Ở Việt Nam: nằm sàn, nằm phản, nằm giường
Với nhiều dân tộc ở miền núi Việt Nam như Thái, Tày, Mường, chỗ ngủ truyền thống là ngay trên sàn nhà sàn: trải đệm bông, chăn, mắc màn theo từng gian, mỗi cặp vợ chồng một khoảng. Sàn cao cách mặt đất vừa tránh ẩm, thú dữ, côn trùng, vừa thoáng mát – cùng một bài toán mà người ở hang Border đã giải bằng lớp tro.
Ở đồng bằng, người Việt ngủ trên giường tre, phản gỗ, chõng, trải chiếu – những đồ vật quen thuộc đến mức mỗi thứ đáng một bài riêng. Giường gỗ chạm trổ, sập gụ là đồ của nhà khá giả. Nệm bông, nệm cao su, nệm lò xo đến với số đông gia đình chủ yếu trong vài chục năm gần đây; nhiều người lớn tuổi đến nay vẫn thích nằm phản cứng, trải chiếu cho mát.
Góc nhìn hôm nay
Nhìn lại lịch sử, chiếc giường "tốt" luôn được định nghĩa theo hoàn cảnh: ở hang ẩm thì cần cách ẩm, ở lâu đài lạnh thì cần rèm ấm, ở thành phố đông rệp thì cần giường sắt. Ở Việt Nam nóng ẩm, một chiếc nệm quá dày, bí hơi chưa chắc dễ chịu hơn chiếu trên phản. Không có loại nệm nào hợp với mọi người; nệm hợp là nệm mình nằm thấy thoải mái, sáng dậy không đau mỏi. Nếu đã đổi chỗ nằm mà vẫn đau lưng kéo dài, nên đi khám chuyên khoa cơ xương khớp.
Muốn xem giường xưa tận mắt, có thể ghé các bảo tàng dân tộc học, bảo tàng lịch sử, các nhà cổ còn giữ đồ đạc gốc; ở nước ngoài, Bảo tàng Victoria và Albert ở London có Giường lớn ở Ware, còn Bảo tàng Ai Cập ở Cairo có đồ dùng trong mộ Tutankhamun.
Câu hỏi thường gặp
Chiếc giường cổ nhất thế giới có từ bao giờ?
Dấu vết đệm cỏ cổ nhất được biết là ở hang Border, Nam Phi, khoảng 200.000 năm trước, công bố năm 2020. Trước đó, đệm cói cỏ ở hang Sibudu khoảng 77.000 năm tuổi cũng rất nổi tiếng.
Người thời trung cổ ngủ trên gì?
Phần lớn dân thường châu Âu ngủ trên túi vải nhồi rơm đặt trên sàn hoặc khung gỗ đơn giản. Người giàu có nệm lông vũ và giường bốn cột có rèm che cho ấm.
Vì sao giường xưa có rèm che?
Rèm giữ ấm trong những căn phòng lạnh và gió lùa, đồng thời tạo sự riêng tư khi nhiều người ở chung một gian. Buông rèm như tạo một căn phòng nhỏ quanh chỗ ngủ.
Nệm lò xo ra đời khi nào?
Lò xo cuộn bắt đầu được dùng trong đồ nội thất từ giữa thế kỷ 19, các bằng sáng chế nệm lò xo xuất hiện từ khoảng thập niên 1870, và nệm lò xo phổ biến rộng rãi từ đầu thế kỷ 20.
Memory foam có phải do NASA phát minh không?
Foam nhớ hình bắt nguồn từ một nghiên cứu làm đệm ghế thực hiện theo hợp đồng với NASA năm 1966. Sau đó vật liệu này được phát triển tiếp để thành nệm và gối dân dụng.