Paprika (2006) là phim hoạt hình Nhật Bản của đạo diễn Satoshi Kon, xưởng Madhouse sản xuất, dựa trên tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Tsutsui Yasutaka. Phim kể về một thiết bị cho phép bác sĩ tâm lý bước vào giấc mơ của bệnh nhân; khi thiết bị bị đánh cắp, giấc mơ bắt đầu tràn ra đời thực. Phim tranh giải tại Liên hoan phim Venice 2006 và được coi là một trong những phim về giấc mơ giàu tưởng tượng nhất. Đây là phim dành cho tuổi teen lớn và người lớn, có cảnh bạo lực và hình ảnh gợi dục.
Lưu ý: bài có tiết lộ một phần nội dung, kể cả danh tính kẻ đứng sau vụ trộm.
Satoshi Kon: đạo diễn của ranh giới thật – ảo
Satoshi Kon (1963–2010) chỉ làm bốn phim điện ảnh và một loạt phim truyền hình trước khi qua đời vì ung thư tuỵ ở tuổi 46. Nhưng gần như mọi tác phẩm của ông đều xoay quanh một câu hỏi: ranh giới giữa thực và ảo, giữa ký ức và hiện tại, nằm ở đâu?
- Perfect Blue (1997): một ca sĩ thần tượng chuyển sang làm diễn viên và dần không phân biệt được đời mình với vai diễn.
- Millennium Actress (2001): một nữ diễn viên già kể lại đời mình, ký ức trộn lẫn với các vai phim bà từng đóng.
- Tokyo Godfathers (2003): ba người vô gia cư tìm cha mẹ cho một em bé bị bỏ rơi đêm Giáng sinh, phim hiện thực nhất của ông.
- Paranoia Agent (2004, phim truyền hình): một tin đồn về kẻ tấn công bí ẩn lan khắp Tokyo.
- Paprika (2006): giấc mơ tràn ra đời thực.
Với Kon, Paprika là nơi mọi chủ đề ấy đạt tới mức tự do nhất, vì trong giấc mơ, mọi phép biến hình đều hợp lý.
Từ tiểu thuyết tới phim
Tsutsui Yasutaka (sinh 1934) là một trong những nhà văn khoa học viễn tưởng lớn của Nhật, tác giả Cô gái vượt thời gian (1967). Tiểu thuyết Paprika ra đời đầu thập niên 1990. Theo các bài phỏng vấn về sau, Tsutsui rất ấn tượng với Millennium Actress của Kon, và từ đó hai bên đi tới dự án chuyển thể.
Tiểu thuyết dài và phức tạp, có nhiều tuyến nhân vật và cảnh người lớn. Phim của Kon rút gọn, tập trung vào hình ảnh và nhịp điệu. Nhạc phim do Susumu Hirasawa, người cộng tác lâu năm của Kon, sáng tác, với giai điệu điện tử rộn ràng gắn liền với cảnh đoàn diễu hành.
Câu chuyện
Ở một viện nghiên cứu tâm thần, nhóm khoa học phát triển thiết bị DC Mini: một vật nhỏ gắn trên đầu cho phép bác sĩ xem và bước vào giấc mơ của bệnh nhân để chữa trị. Thiết bị chưa được phép dùng chính thức.
Bác sĩ Atsuko Chiba, một nhà trị liệu điềm tĩnh, nghiêm túc, bí mật dùng DC Mini để chữa cho người bệnh ngoài giờ, dưới một danh tính khác: Paprika, một cô gái trẻ, tinh nghịch, tự do, chỉ tồn tại trong thế giới mơ. Một bệnh nhân của Paprika là thanh tra cảnh sát Konakawa, người bị ám ảnh bởi một giấc mơ lặp lại, trong đó có rạp xiếc, hành lang khách sạn và những cảnh phim hình sự. Dần dần, qua giấc mơ, ta hiểu nỗi day dứt của ông gắn với ước mơ làm phim thời trẻ và một người bạn.
Rồi ba thiết bị DC Mini bị đánh cắp. Kẻ trộm dùng chúng để xâm nhập giấc mơ của các nhà khoa học, kể cả khi họ đang thức. Một đồng nghiệp đang báo cáo bỗng nói những câu vô nghĩa rồi lao ra cửa sổ. Một đoàn diễu hành kỳ quái xuất hiện trong mơ: tủ lạnh, máy giặt, búp bê, ếch, tượng Phật, cột điện thoại cùng nhảy múa, kéo theo ngày càng nhiều người. Giấc mơ của người này lan sang người khác, và cuối cùng tràn vào đường phố Tokyo.
Nhà phát minh Tokita, một thiên tài to xác tính khí như trẻ con, cùng Chiba và Konakawa tìm cách ngăn lại. Kẻ đứng sau hoá ra là người đứng đầu viện, một ông già ngồi xe lăn, cho rằng giấc mơ là vùng thiêng liêng mà con người không được can thiệp, nhưng chính ông lại muốn chiếm lấy nó.
Những chủ đề chính
Giấc mơ là vùng riêng tư cuối cùng
Nếu có thiết bị đọc được giấc mơ, ai sẽ bảo vệ nó? Phim đặt câu hỏi về quyền riêng tư của tâm trí từ năm 2006, trước khi chuyện dữ liệu cá nhân trở thành mối lo phổ biến.
Hai con người trong một
Chiba và Paprika là hai mặt của một người: một bên kìm nén, lý trí; một bên tự do, cảm xúc. Phim cho thấy họ cần nhau, và người thật nằm ở chỗ hai mặt ấy gặp nhau.
Điện ảnh là giấc mơ
Giấc mơ của thanh tra Konakawa đầy những trích dẫn điện ảnh: phim hình sự, phim phiêu lưu, phim lãng mạn. Kon, người yêu điện ảnh, gợi ý rằng phim ảnh và giấc mơ có chung bản chất: những hình ảnh ta xem trong bóng tối, cảm xúc thật dù biết là không thật.
Giấc mơ và mạng internet
Phim đặt song song thế giới mơ với thế giới mạng: Paprika hiện ra qua màn hình máy tính, nhân vật di chuyển qua màn hình như qua cửa. Cả hai là nơi người ta mang những mong muốn bị dồn nén vào, và cả hai có thể lan ra đời thực.
Các mốc chính
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 1967 | Tsutsui Yasutaka viết Cô gái vượt thời gian |
| Đầu thập niên 1990 | Tiểu thuyết Paprika ra đời |
| 1997 | Satoshi Kon ra mắt với Perfect Blue |
| 2006 | Phim Paprika tranh giải tại Liên hoan phim Venice |
| 2010 | Satoshi Kon qua đời ở tuổi 46 |
Paprika và Inception
Bốn năm sau Paprika, phim Inception (2010) của Christopher Nolan ra đời, cũng về việc bước vào giấc mơ người khác. Người xem và giới phê bình đã chỉ ra nhiều điểm tương đồng về ý tưởng và một số hình ảnh. Việc Nolan chịu ảnh hưởng tới đâu chưa được xác nhận chính thức, và đây là đề tài bàn luận nhiều trên mạng. Phim Inception đã có trang riêng trong hệ, ở đây chỉ nhắc một câu.
Ngoài đời: có thể "xem" giấc mơ của người khác không
Không có thiết bị nào bước vào giấc mơ người khác như DC Mini. Nhưng khoa học đã có những bước nhỏ theo hướng này. Năm 2013, nhóm của Yukiyasu Kamitani ở Kyoto (Horikawa và cộng sự, tạp chí Science) dùng máy chụp cộng hưởng từ chức năng để ghi não người tình nguyện lúc vừa chợt ngủ, đánh thức họ để hỏi họ vừa thấy gì, rồi huấn luyện máy tính đoán loại hình ảnh (người, nhà, xe…) từ tín hiệu não. Kết quả đoán đúng cao hơn mức may rủi, nhưng còn rất xa việc "xem" được giấc mơ.
Những nghiên cứu như vậy đặt lại đúng câu hỏi mà Paprika đặt ra: nếu một ngày có thể đọc được giấc mơ, ta sẽ bảo vệ vùng riêng tư ấy thế nào?
Góc nhìn hôm nay: xem Paprika thế nào
- Lứa tuổi: ở Mỹ, phim được xếp loại R (dưới 17 tuổi cần cha mẹ đi kèm) vì hình ảnh bạo lực và gợi dục. Không phù hợp cho trẻ em; tuổi teen lớn nên xem cùng người lớn.
- Xem hai lần: lần đầu để cuốn theo hình ảnh, lần hai để thấy các chi tiết chuyển cảnh, những lần nhân vật bước từ khung hình này sang khung hình khác.
- Xem cùng các phim khác của Kon, nhất là Millennium Actress, để thấy cách ông dùng chuyển cảnh nối thực và ảo.
- Đọc tiểu thuyết của Tsutsui nếu tìm được bản dịch: câu chuyện khác phim nhiều, nhất là phần sau, và nội dung dành cho người lớn.
Câu hỏi thường gặp
Paprika là phim gì?
Paprika (2006) là phim hoạt hình Nhật Bản của đạo diễn Satoshi Kon, dựa trên tiểu thuyết của Tsutsui Yasutaka. Phim kể về thiết bị cho phép bác sĩ bước vào giấc mơ bệnh nhân, và chuyện xảy ra khi thiết bị bị đánh cắp.
Phim Paprika có hợp cho trẻ em không?
Không. Phim có hình ảnh bạo lực và gợi dục, được xếp loại R ở Mỹ. Phim dành cho tuổi teen lớn đi cùng người lớn và cho người lớn.
Paprika có liên quan tới Inception không?
Hai phim cùng chủ đề bước vào giấc mơ người khác, và nhiều người chỉ ra điểm tương đồng về ý tưởng và hình ảnh. Mức độ ảnh hưởng của Paprika lên Inception chưa được xác nhận chính thức.
Satoshi Kon còn làm những phim nào?
Ông làm bốn phim điện ảnh: Perfect Blue (1997), Millennium Actress (2001), Tokyo Godfathers (2003), Paprika (2006), cùng loạt phim truyền hình Paranoia Agent (2004). Ông mất năm 2010 ở tuổi 46.
Có thiết bị nào đọc được giấc mơ thật không?
Chưa có. Năm 2013, một nhóm ở Kyoto dùng cộng hưởng từ để đoán loại hình ảnh người ta thấy lúc vừa chợt ngủ với độ chính xác cao hơn may rủi, nhưng còn rất xa việc xem được giấc mơ như trong phim.