Phim Mộng (Dreams) của Akira Kurosawa: tám giấc mơ trên màn ảnh

Mộng (Dreams, tiếng Nhật Yume) là phim năm 1990 của đạo diễn Akira Kurosawa, gồm tám đoạn ngắn, mỗi đoạn dựng lại một giấc mơ mà ông nói là đã thật sự mơ thấy, từ thời thơ ấu tới tuổi già. Kurosawa làm phim khi đã 80 tuổi. Phim chiếu ngoài tranh giải tại Liên hoan phim Cannes 1990, có sự hỗ trợ của Steven Spielberg và hãng Warner Bros., phần kỹ xảo do công ty Industrial Light & Magic thực hiện.

Lưu ý: bài mô tả nội dung từng đoạn, kể cả kết thúc.

Kurosawa và bộ phim của tuổi 80

Akira Kurosawa (1910–1998) là đạo diễn Nhật Bản nổi tiếng nhất thế kỷ 20 với các phim như Rashomon (1950), Bảy võ sĩ (1954), Ran (1985). Thời trẻ ông học vẽ, muốn thành hoạ sĩ trước khi vào nghề điện ảnh. Ông thường vẽ kịch bản phân cảnh bằng tranh màu, nhiều bức đẹp như tác phẩm hội hoạ.

Mộng là một phim rất riêng trong sự nghiệp của ông: không có cốt truyện xuyên suốt, không có nhân vật chính theo nghĩa thường. Sợi chỉ nối các đoạn là một nhân vật được gọi là "tôi", xuất hiện ở các độ tuổi khác nhau, từ cậu bé tới người đàn ông trưởng thành (do diễn viên Akira Terao đóng ở các đoạn khi đã lớn).

Phim được kể theo đúng logic giấc mơ: chuyển cảnh đột ngột, những điều kỳ lạ được chấp nhận như tự nhiên, và nhiều đoạn kết thúc lửng lơ, như khi ta tỉnh dậy giữa chừng.

Tám giấc mơ

Những đoạn đáng nhớ

Nắng trong mưa: giấc mơ tuổi thơ về điều bị cấm

Người Nhật có câu nói dân gian: khi trời vừa nắng vừa mưa, cáo đang làm đám cưới, và người không được nhìn. Cậu bé trong phim không nghe lời mẹ, vào rừng và thấy đoàn rước đám cưới cáo chậm rãi, kỳ bí, những người đi trong đoàn mang mặt nạ cáo. Bị phát hiện, cậu chạy về thì mẹ không cho vào nhà, bảo cậu phải tự đi tìm loài cáo để xin tha. Đoạn kết cậu bé đứng trước một cánh đồng hoa dưới cầu vồng. Đó là giấc mơ của một đứa trẻ về tội lỗi và nỗi sợ, đẹp mà đáng sợ.

Bão tuyết: giấc ngủ chết người

Đoạn này gắn chặt với chủ đề giấc ngủ. Bốn người leo núi lê bước trong bão tuyết, kiệt sức, lần lượt ngồi xuống muốn ngủ. Người trưởng nhóm biết ngủ lúc này là chết. Rồi một người phụ nữ xinh đẹp xuất hiện, phủ tấm khăn lên người anh, dỗ dành anh ngủ đi. Đó là yuki-onna, người phụ nữ tuyết trong truyện dân gian Nhật. Anh cố cưỡng lại, và khi bão tan, trại nghỉ hoá ra ở ngay gần đó.

Cảnh này phản ánh một sự thật y học: khi cơ thể bị lạnh nặng, người ta trở nên lú lẫn và buồn ngủ, và ngủ thiếp đi trong giá lạnh là nguy hiểm. Phim biến cơn buồn ngủ ấy thành một nhân vật quyến rũ.

Bầy quạ: bước vào tranh Van Gogh

Một sinh viên mỹ thuật ngắm tranh Van Gogh trong bảo tàng rồi bước hẳn vào bức tranh, đi qua những cánh đồng, cây cầu gỗ, tìm gặp hoạ sĩ đang vẽ giữa đồng lúa. Vai Van Gogh do đạo diễn Mỹ Martin Scorsese đóng. Kỹ xảo của ILM cho phép nhân vật đi lại giữa những nét cọ dày của tranh thật. Đoạn kết với đàn quạ bay lên trên cánh đồng lúa mì gợi tới một trong những bức tranh cuối đời nổi tiếng của Van Gogh.

Đường hầm

Đoạn thứ tư nói về ký ức chiến tranh và nỗi day dứt của người sống sót. Bài này không đi sâu vào đoạn ấy; người xem nên biết đây là đoạn u tối và nặng nề nhất về cảm xúc.

Núi Phú Sĩ đỏ và Con quỷ khóc than

Hai đoạn liền nhau là những ác mộng về thảm hoạ do con người gây ra: nhà máy hạt nhân nổ, khói màu lan khắp nơi, rồi một thế giới hoang tàn với những sinh vật biến dạng. Phim làm năm 1990, và các nhà phê bình thường đọc hai đoạn này như nỗi lo của Kurosawa về việc con người khai thác thiên nhiên và công nghệ không kiểm soát.

Làng cối xay nước

Đoạn cuối là giấc mơ yên bình nhất. Người lữ khách đến một ngôi làng có những bánh xe nước quay chậm bên dòng suối trong. Một cụ già 103 tuổi (do diễn viên kỳ cựu Chishū Ryū đóng) giải thích cách làng sống: không đèn điện, sống theo nhịp ngày đêm, quý cây cỏ. Một đám tang trong làng diễn ra như lễ hội, vì người mất đã sống một đời trọn vẹn. Phim kết thúc trong tiếng nhạc và nước chảy.

Giấc mơ có thật được như thế không

Khán giả thường hỏi: đây thật là giấc mơ của Kurosawa, hay ông chỉ dùng chữ "mộng" làm khung? Kurosawa nói các đoạn phim dựa trên những giấc mơ thật của ông, có giấc lặp đi lặp lại nhiều lần. Đương nhiên, khi chuyển thành phim, chúng được dàn dựng, chỉnh sửa, thêm nhạc, thêm thoại. Giấc mơ thật thường rời rạc và nhanh quên hơn nhiều.

Dù vậy, phim nắm bắt được nhiều đặc điểm mà người ta hay kể về giấc mơ: cảm xúc mạnh hơn chi tiết, cảnh chuyển đột ngột không cần giải thích, người đã mất xuất hiện như còn sống, và cảm giác mọi thứ "có ý nghĩa" dù không nói ra được là gì. Khoa học về vì sao ta mơ và ác mộng đã có trang riêng trong hệ, ở đây không nhắc lại.

Đón nhận và vị trí trong điện ảnh

Khi ra mắt, phim nhận ý kiến trái chiều. Nhiều nhà phê bình khen hình ảnh tuyệt đẹp, như những bức tranh động. Một số người thấy phần sau quá rõ ý, mang tính răn dạy hơn là mơ hồ như giấc mơ. Theo thời gian, Mộng được nhìn nhận như một bộ phim tâm tình của một nghệ sĩ lớn cuối đời: ông nhìn lại tuổi thơ, nỗi sợ, tình yêu hội hoạ, nỗi lo cho thế giới, và một ước mơ về cách sống bình yên.

Sau Mộng, Kurosawa còn làm hai phim nữa: Rhapsody in August (1991) và Madadayo (1993).

Góc nhìn hôm nay: xem phim thế nào

• Xem từng đoạn một, nghỉ giữa các đoạn. Phim không có cốt truyện chung nên không mất gì nếu chia ra nhiều buổi.
• Lứa tuổi: phần đầu hợp với trẻ lớn đi cùng cha mẹ, nhưng các đoạn Đường hầm, Núi Phú Sĩ đỏ, Con quỷ khóc than có hình ảnh u ám, có thể làm trẻ nhỏ sợ. Cha mẹ nên xem trước.
• Để ý màu sắc: Kurosawa vốn là hoạ sĩ, mỗi đoạn có một bảng màu riêng: hồng đào, trắng tuyết, vàng lúa, đỏ lửa, xanh suối.
• Đọc thêm: cuốn tự truyện Something Like an Autobiography của Kurosawa (bản tiếng Anh 1982) kể về tuổi thơ của ông, giúp hiểu vì sao một số giấc mơ trong phim mang màu sắc ấy.

Ngôi làng có bánh xe nước trong đoạn cuối được quay ở vùng Azumino, tỉnh Nagano. Những bánh xe nước dựng cho phim đã trở thành điểm tham quan cho người hâm mộ Kurosawa.