Thuốc ngủ, viên melatonin và thực phẩm chức năng "an thần" nên được dùng theo chỉ định của bác sĩ vì ba lý do chính: mất ngủ thường có nguyên nhân phía sau cần tìm ra; thuốc có rủi ro thật – buồn ngủ sáng hôm sau, nguy hiểm khi lái xe, tương tác với rượu, dễ té ngã ở người lớn tuổi; và sản phẩm bán tự do có thể chứa lượng hoạt chất khác xa nhãn ghi. Dùng hay không là việc của bác sĩ; ở nhiều nước melatonin là thuốc kê đơn. Với mất ngủ mạn tính ở người lớn, các hướng dẫn hiện nay khuyến cáo liệu pháp nhận thức hành vi (CBT-I) là lựa chọn đầu tay.
Mất ngủ là triệu chứng, không chỉ là bệnh
Khó ngủ có thể là hậu quả của rất nhiều chuyện: lo âu, trầm cảm, đau mạn tính, trào ngược dạ dày, bệnh tuyến giáp, tiểu đêm, hội chứng chân không yên, ngưng thở khi ngủ, tác dụng phụ của thuốc đang dùng, cà phê, rượu, giờ giấc lệch. Uống thuốc ngủ mà không tìm nguyên nhân giống như tắt chuông báo cháy mà không tìm chỗ cháy.
Có trường hợp thuốc ngủ còn làm nặng thêm vấn đề gốc. Ví dụ điển hình là ngưng thở khi ngủ: một số thuốc an thần làm giảm phản xạ thở và giãn cơ đường thở, có thể khiến những cơn ngừng thở nặng hơn. Người ngáy to, có người thấy ngừng thở khi ngủ mà tự uống thuốc ngủ là đang đặt mình vào rủi ro.
Rủi ro của thuốc ngủ
Bài này không nêu tên thuốc hay liều dùng – đó là việc của bác sĩ. Nhưng các rủi ro chung sau đây đã được ghi nhận rõ:
Buồn ngủ sáng hôm sau và lái xe
Thuốc có thể còn tác dụng vào buổi sáng dù người dùng cảm thấy đã tỉnh. Năm 2013, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) yêu cầu giảm liều khuyến cáo của một số thuốc ngủ phổ biến, đặc biệt cho phụ nữ, vì nồng độ thuốc còn lại trong máu buổi sáng đủ làm giảm khả năng lái xe. Buồn ngủ khi lái xe là nguy hiểm – phải dừng xe ở nơi an toàn để nghỉ.
Hành vi phức tạp khi đang ngủ
Năm 2019, FDA yêu cầu một nhóm thuốc ngủ phải có cảnh báo đóng khung – mức cảnh báo cao nhất – vì những trường hợp hiếm nhưng nghiêm trọng: người dùng đi lại, nấu ăn, thậm chí lái xe khi chưa tỉnh hẳn, sáng ra không nhớ gì, có trường hợp bị thương nặng.
Rượu bia và thuốc khác
Thuốc ngủ cộng với rượu, hoặc với một số thuốc giảm đau, thuốc chống dị ứng, thuốc an thần khác, có thể làm ức chế hô hấp và ý thức mạnh hơn nhiều so với từng thứ riêng lẻ. Đây là lý do bác sĩ cần biết bạn đang dùng những gì.
Người cao tuổi dễ té ngã
Ở người lớn tuổi, thuốc ngủ và thuốc an thần làm tăng nguy cơ lú lẫn, chóng mặt, té ngã ban đêm – và một cú ngã có thể gây gãy cổ xương đùi. Hội Lão khoa Hoa Kỳ trong bộ tiêu chí Beers liệt kê nhiều thuốc ngủ là nhóm nên tránh hoặc thận trọng ở người cao tuổi.
Quen thuốc và mất ngủ dội lại
Một số thuốc dùng dài ngày có thể khiến cơ thể quen, cần liều cao hơn, và khi ngừng đột ngột thì mất ngủ quay lại nặng hơn trước. Vì vậy việc giảm hay ngừng thuốc cũng phải theo hướng dẫn của bác sĩ, không tự bỏ.
Melatonin: hormone trong cơ thể và viên bán ngoài
Melatonin là hormone do tuyến tùng trong não tiết ra khi trời tối, báo cho cơ thể biết đã là đêm. Nó điều chỉnh thời điểm buồn ngủ hơn là gây ngủ mạnh như thuốc ngủ.
Ở Mỹ, viên melatonin được bán như thực phẩm bổ sung, mua dễ như vitamin. Nhưng ở nhiều nước khác – như Anh, Úc và nhiều nước châu Âu – melatonin là thuốc kê đơn hoặc chỉ bán theo quy định chặt hơn. Sự khác biệt ấy không có nghĩa nó vô hại hay nguy hiểm; nó cho thấy các cơ quan quản lý nhìn nhận khác nhau. Dùng hay không, dùng cho ai, lúc nào – là việc của bác sĩ.
Vấn đề lớn của sản phẩm bán tự do là chất lượng. Năm 2017, Erland và Saxena kiểm tra 31 sản phẩm melatonin ở Canada: lượng melatonin thực tế dao động từ thấp hơn nhãn khoảng 83% tới cao hơn nhãn khoảng 478%, và khoảng một phần tư sản phẩm có lẫn serotonin. Năm 2023, nhóm của Pieter Cohen kiểm tra kẹo dẻo melatonin bán ở Mỹ và cũng thấy phần lớn sản phẩm ghi nhãn sai lệch đáng kể.
Với trẻ em, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC) ghi nhận số ca trẻ nuốt phải melatonin tăng mạnh trong khoảng 2012–2021, phần lớn là trẻ nhỏ tự lấy kẹo dẻo melatonin ăn. Sản phẩm dạng kẹo cần cất xa tầm tay trẻ, và không tự cho trẻ dùng – hỏi bác sĩ nhi.
Thực phẩm chức năng "an thần" ở Việt Nam
Trên thị trường có nhiều sản phẩm quảng cáo "ngủ ngon", "an thần", "dưỡng tâm", từ thảo dược đến các hỗn hợp có melatonin. Theo quy định quảng cáo ở Việt Nam, thực phẩm chức năng phải ghi rõ: sản phẩm này không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh. Một số điều nên biết:
- "Từ thiên nhiên" không có nghĩa là an toàn: thảo dược cũng có thể tương tác với thuốc đang dùng, ảnh hưởng gan, huyết áp.
- Thành phần thật có thể khác nhãn, như các nghiên cứu về melatonin ở trên cho thấy.
- Dùng thực phẩm chức năng kéo dài có thể làm chậm việc đi khám và tìm ra nguyên nhân thật.
- Phụ nữ mang thai, cho con bú, người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính cần hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào.
| Loại | Rủi ro chính khi tự dùng | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Thuốc ngủ kê đơn | Buồn ngủ sáng hôm sau, nguy hiểm khi lái xe, tương tác rượu, té ngã ở người già, quen thuốc | Chỉ dùng theo chỉ định, không tự tăng, giảm, ngừng |
| Viên melatonin | Hàm lượng có thể khác xa nhãn; trẻ em nuốt nhầm kẹo dẻo | Hỏi bác sĩ; cất xa tầm tay trẻ |
| Thực phẩm chức năng "an thần" | Thành phần không rõ, tương tác thuốc, làm chậm việc đi khám | Hỏi bác sĩ, nhất là khi đang có bệnh, mang thai |
Lựa chọn đầu tay: CBT-I
Hội Bác sĩ Hoa Kỳ (ACP) năm 2016 và Viện Hàn lâm Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ (AASM) khuyến cáo liệu pháp nhận thức hành vi cho mất ngủ (CBT-I) là điều trị đầu tay cho mất ngủ mạn tính ở người lớn. CBT-I gồm các kỹ thuật như kiểm soát kích thích, điều chỉnh giờ nằm trên giường, thay đổi những suy nghĩ gây lo âu về giấc ngủ, thực hiện trong vài tuần cùng chuyên gia. Hiệu quả của nó thường bền hơn sau khi kết thúc điều trị, không có rủi ro như thuốc. Thuốc vẫn có chỗ đứng trong một số trường hợp – nhưng quyết định ấy cần bác sĩ.
Khi đi khám, mang theo gì
- Nhật ký giấc ngủ 1–2 tuần: giờ lên giường, ước chừng giờ ngủ được, số lần thức, giờ dậy, ngủ ngày, cà phê, rượu.
- Danh sách mọi thuốc, thực phẩm chức năng đang dùng, kể cả loại mua không cần đơn.
- Lời kể của người ngủ cùng: có ngáy, ngừng thở, giật chân, nói mơ không.
Có thể khám chuyên khoa thần kinh, tâm thần, hô hấp hoặc đơn vị giấc ngủ của bệnh viện; người lớn tuổi có thể bắt đầu ở bác sĩ lão khoa, nội khoa. Nếu mất ngủ đi kèm buồn bã kéo dài hay có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.
Góc nhìn hôm nay
Viên thuốc là lối tắt hấp dẫn sau nhiều đêm trằn trọc. Nhưng lối tắt ấy có giá, và giá đó cao nhất với người lái xe, người lớn tuổi, người uống rượu, người có bệnh hô hấp. Hỏi bác sĩ không phải để bị cấm, mà để tìm ra vì sao mình mất ngủ và chọn cách chữa an toàn nhất.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tự mua thuốc ngủ uống không?
Không nên. Thuốc ngủ có rủi ro như buồn ngủ sáng hôm sau, nguy hiểm khi lái xe, tương tác với rượu và dễ té ngã ở người già; mất ngủ còn có thể do bệnh khác cần tìm ra. Dùng hay không là việc của bác sĩ.
Melatonin có phải là thuốc không?
Melatonin là hormone cơ thể tự tiết ra khi trời tối. Viên melatonin ở Mỹ bán như thực phẩm bổ sung, nhưng ở nhiều nước như Anh, Úc là thuốc kê đơn. Dùng hay không nên hỏi bác sĩ.
Viên melatonin có an toàn không?
Ngoài câu hỏi có nên dùng, chất lượng là vấn đề: kiểm tra năm 2017 ở Canada thấy hàm lượng thực tế dao động từ thấp hơn nhãn khoảng 83% tới cao hơn khoảng 478%. Kẹo dẻo melatonin cần cất xa trẻ em.
Thực phẩm chức năng an thần có thay được thuốc không?
Không. Theo quy định ở Việt Nam, thực phẩm chức năng không phải là thuốc và không thay thế thuốc chữa bệnh. Dùng kéo dài có thể làm chậm việc đi khám tìm nguyên nhân mất ngủ.
Mất ngủ lâu ngày nên chữa bằng gì trước?
Các hướng dẫn của Hội Bác sĩ Hoa Kỳ và Viện Hàn lâm Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ khuyến cáo liệu pháp nhận thức hành vi cho mất ngủ (CBT-I) là lựa chọn đầu tay ở người lớn, thực hiện cùng chuyên gia.