Ở Na Uy, Thuỵ Điển, Phần Lan, Đan Mạch, nhiều cha mẹ cho em bé ngủ trưa trong xe nôi đặt ngoài trời, kể cả khi nhiệt độ dưới 0 °C. Đây là tập quán chăm trẻ có từ lâu, được nhiều gia đình và nhà trẻ giữ đến nay. Có vài nghiên cứu nhỏ cho thấy trẻ ngủ ngoài trời ngủ lâu hơn theo lời cha mẹ kể, nhưng chưa đủ để khẳng định lợi ích sức khoẻ chắc chắn. Cũng ở Bắc Âu, các cặp vợ chồng hay dùng hai chiếc chăn đơn riêng trên một giường đôi – một nếp ngủ đang được nhiều nơi bắt chước.
Cảnh quen thuộc: hàng xe nôi trước cửa quán cà phê
Ai đến Copenhagen, Stockholm hay Oslo vào mùa đông dễ gặp cảnh hàng xe nôi đỗ ngoài hiên quán cà phê, trong đó là những em bé ủ kín mít ngủ say, còn cha mẹ ngồi bên trong nhìn ra qua cửa kính. Ở nhiều nhà trẻ, giờ ngủ trưa là lúc các cô đẩy cả dãy xe nôi ra sân hoặc ra hiên có mái che.
Với người Bắc Âu, đó là điều bình thường. Ông bà họ đã làm vậy, cha mẹ họ đã làm vậy. Lời giải thích hay nghe nhất là trẻ ngủ ngoài trời "ngủ ngon hơn, lâu hơn, ít ốm vặt hơn". Phần đầu có một ít số liệu; phần sau thì bằng chứng còn rất mỏng.
Gốc gác: không khí trong lành và phong trào sức khoẻ
Thói quen này thường được truy về đầu thế kỷ 20, thời mà ở nhiều nước châu Âu, không khí trong lành được coi là phương thuốc – các viện điều dưỡng cho người bệnh lao đặt giường bệnh ra ban công, cho bệnh nhân nằm ngoài trời cả mùa đông. Nhà cửa thời ấy chật, ẩm, đun bằng củi than, không khí trong nhà kém. Đưa trẻ ra ngoài ngủ được coi là cách cho chúng thở không khí sạch.
Về sau lý do y khoa ấy lùi lại, nhưng tập quán thì ở lại, hoà vào một nếp văn hoá rộng hơn mà người Na Uy gọi là friluftsliv – "đời sống ngoài trời": coi thời gian ở ngoài thiên nhiên, bất kể thời tiết, là phần tự nhiên của cuộc sống. Có câu nói quen thuộc ở Bắc Âu rằng không có thời tiết xấu, chỉ có quần áo không hợp.
Nghiên cứu nói gì
Nghiên cứu được nhắc tới nhiều nhất là của Marjo Tourula và cộng sự ở Phần Lan (2008, 2010), khảo sát cha mẹ ở vùng Oulu về giấc ngủ trưa ngoài trời của con. Theo lời cha mẹ kể, trẻ ngủ ngoài trời thường ngủ lâu hơn so với ngủ trong nhà; khoảng nhiệt độ được cha mẹ ghi nhận là trẻ ngủ lâu nhất nằm quanh mức dưới 0 °C vài độ. Cha mẹ cho rằng trẻ ngủ ngon hơn nhờ không khí mát, tiếng động đều đều ngoài trời và cảm giác ấm áp trong chăn.
Cần đọc kết quả này đúng mức:
- Đây là khảo sát dựa vào lời kể của cha mẹ, không phải thử nghiệm có nhóm đối chứng.
- Số người tham gia không lớn, ở một vùng, một nền văn hoá đã quen tập quán này.
- Chưa có bằng chứng chắc chắn rằng ngủ ngoài trời giúp trẻ ít ốm hơn.
Nói gọn: đây là một tập quán văn hoá được nhiều gia đình hài lòng, có một ít số liệu gợi ý trẻ ngủ lâu hơn, nhưng không phải phương pháp đã được y khoa chứng minh.
Họ làm thế nào để an toàn
Cha mẹ Bắc Âu không đơn giản đặt con ra ngoài trời rét. Họ có cả một quy trình truyền tay nhau và được nhân viên y tế cơ sở hướng dẫn:
- Xe nôi kiểu nằm phẳng, chắc, có mái che gió.
- Trẻ mặc nhiều lớp, đội mũ, nằm trong túi ngủ hoặc chăn ủ; kiểm tra gáy, lưng để biết bé không quá lạnh hay quá nóng – ra mồ hôi là đã mặc quá nhiều.
- Không để xe nôi ngoài trời khi quá lạnh, gió mạnh, mưa tuyết; nhiều hướng dẫn đặt ngưỡng nhiệt độ thấp nhất cho trẻ nhỏ.
- Có người lớn ở gần, kiểm tra thường xuyên, nhiều nhà dùng máy báo khóc.
- Tránh khói xe, khói thuốc; ưu tiên sân vườn, hiên nhà hơn lề đường đông xe.
Khi tập quán đi xa khỏi quê nhà
Không phải nơi nào cũng hiểu tập quán này. Năm 1997, một bà mẹ người Đan Mạch ở New York để xe nôi có con gái ngủ ngoài cửa sổ nhà hàng khi vào ăn, đúng như ở quê. Bà bị bắt vì bị cho là bỏ mặc trẻ, câu chuyện lên báo khắp nơi và trở thành ví dụ kinh điển về khác biệt văn hoá trong chăm con. Bài học: một tập quán an toàn trong bối cảnh này có thể không phù hợp – về luật, về an ninh, về khí hậu – ở bối cảnh khác.
Hai chiếc chăn đơn trên một giường đôi
Nét thứ hai của giấc ngủ Bắc Âu dễ áp dụng hơn nhiều. Ở Đan Mạch, Thuỵ Điển, Na Uy và cả Đức, Áo, các cặp đôi thường dùng hai chiếc chăn đơn riêng (người Đan Mạch gọi chăn là dyne) thay vì một chiếc chăn đôi chung. Ở Đức, giường đôi còn hay ghép từ hai tấm nệm đơn trên một khung.
- Nhiệt độ: người này hay nóng, người kia hay lạnh – mỗi người chọn độ dày chăn của mình.
- Bớt kéo chăn: không còn cảnh nửa đêm tỉnh dậy vì người kia cuốn hết chăn.
- Bớt bị đánh thức: một người trở mình, người kia ít cảm thấy hơn.
Cách này vẫn giữ được sự gần gũi của việc ngủ chung giường, chỉ tách phần chăn. Với các cặp lệch giờ ngủ hay một người hay trở mình, đây là bước nhẹ nhàng trước khi nghĩ tới chuyện ngủ riêng.
| Nếp ngủ | Ở đâu | Bằng chứng | Áp dụng ở Việt Nam |
|---|---|---|---|
| Trẻ ngủ trưa ngoài trời lạnh | Na Uy, Thuỵ Điển, Phần Lan, Đan Mạch | Khảo sát nhỏ theo lời cha mẹ | Khí hậu khác hẳn; không nên bắt chước nguyên xi |
| Hai chăn đơn trên giường đôi | Bắc Âu, Đức, Áo | Chủ yếu là kinh nghiệm, hợp lý về nhiệt độ | Dễ áp dụng, nhất là phòng có điều hoà |
Góc nhìn hôm nay: người Việt học được gì
Khí hậu Việt Nam nóng ẩm, nhiều bụi và khói xe ở thành phố, nên đặt trẻ ngủ ngoài trời theo kiểu Bắc Âu là không phù hợp. Nhưng tinh thần của nó thì đáng học: cho trẻ nhiều thời gian ngoài trời vào ban ngày, phòng ngủ thoáng, mát, không khói thuốc. Với trẻ sơ sinh, dù ngủ ở đâu cũng giữ đúng khuyến cáo ngủ an toàn của Viện Hàn lâm Nhi khoa Mỹ (AAP): nằm ngửa, mặt phẳng chắc, chỗ nằm trống, không để quá nóng. Thắc mắc cụ thể thì hỏi bác sĩ nhi. Còn chiếc chăn đơn riêng cho mỗi người thì vợ chồng nào cũng có thể thử ngay tối nay.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trẻ Bắc Âu ngủ trưa ngoài trời lạnh?
Đây là tập quán có từ đầu thế kỷ 20, khi không khí trong lành được coi là tốt cho sức khoẻ, rồi hoà vào văn hoá sống ngoài trời của Bắc Âu. Cha mẹ tin trẻ ngủ ngoài trời ngủ ngon và lâu hơn.
Cho trẻ ngủ ngoài trời lạnh có tốt thật không?
Một số khảo sát ở Phần Lan cho thấy, theo lời cha mẹ, trẻ ngủ ngoài trời ngủ lâu hơn. Nhưng đây là nghiên cứu nhỏ, chưa có bằng chứng chắc chắn về lợi ích sức khoẻ như ít ốm hơn.
Có nên cho trẻ ở Việt Nam ngủ ngoài trời như Bắc Âu không?
Không nên bắt chước nguyên xi vì khí hậu nóng ẩm, khói bụi và điều kiện an ninh khác hẳn. Có thể học tinh thần cho trẻ chơi ngoài trời ban ngày và giữ phòng ngủ thoáng mát, không khói thuốc.
Vì sao người Bắc Âu dùng hai chăn riêng khi ngủ chung giường?
Mỗi người tự chọn độ ấm của mình, không bị giành chăn, và ít bị đánh thức khi người kia trở mình. Cách này giữ được sự gần gũi của giường chung mà bớt phiền nhau.
Friluftsliv là gì?
Friluftsliv là từ tiếng Na Uy, tạm dịch "đời sống ngoài trời", chỉ quan niệm coi thời gian ở ngoài thiên nhiên, bất kể thời tiết, là phần tự nhiên của cuộc sống. Tập quán cho trẻ ngủ ngoài trời gắn với tinh thần này.